Το Diet-MisRAT μετατοπίζει τη συζήτηση από το «αλήθεια ή ψέμα» στο «πόσο επικίνδυνη είναι η πληροφορία».
Ένα νέο επιστημονικό εργαλείο, που παρουσιάστηκε στο περιοδικό Scientific Reports, φιλοδοξεί να καλύψει ένα σημαντικό κενό στον τρόπο με τον οποίο εντοπίζεται η παραπληροφόρηση γύρω από τη διατροφή και την υγεία.
Σε αντίθεση με τα υπάρχοντα εργαλεία, τα οποία περιορίζονται στο να χαρακτηρίζουν ένα περιεχόμενο ως «αληθές» ή «ψευδές», η νέα προσέγγιση εστιάζει σε πληροφορίες που δεν είναι απαραίτητα λανθασμένες, αλλά μπορούν να οδηγήσουν σε επικίνδυνα συμπεράσματα. Iδιαίτερα τις ευάλωτες ομάδες.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η απλή διάκριση «σωστό – λάθος» δεν αρκεί για να αποτυπώσει τον τρόπο με τον οποίο η παραπλανητική πληροφορία επηρεάζει σταδιακά τη συμπεριφορά και τις αποφάσεις των ανθρώπων.
Η παραπληροφόρηση ως απειλή για τη δημόσια υγεία – Από επικίνδυνες δίαιτες έως σοβαρές επιπτώσεις στον οργανισμό
Η εξάπλωση παραπλανητικών πληροφοριών στο διαδίκτυο αποτελεί, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία.
Ακραίες δίαιτες, παρατεταμένες νηστείες και η αλόγιστη χρήση συμπληρωμάτων διατροφής είναι μερικά μόνο παραδείγματα. Ενδεικτικά, τα συμπληρώματα εκτιμάται ότι ευθύνονται για περίπου το 20% των περιπτώσεων ηπατικής βλάβης που προκαλείται από φάρμακα στις ΗΠΑ.
Όπως εξηγεί η επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Alex Ruani από το Institute of Education του University College London (UCL), η παραπληροφόρηση στη διατροφή συχνά «κρύβεται» μέσα από επιλεκτική παρουσίαση στοιχείων, η οποία αποκρύπτει πιθανούς κινδύνους. «Το επιβλαβές περιεχόμενο συχνά περνά απαρατήρητο από τους ελέγχους και γίνεται αντιληπτό μόνο όταν προκύψουν σοβαρές περιπτώσεις», σημειώνει.
Πώς λειτουργεί το εργαλείο Diet-MisRAT – Αξιολόγηση κινδύνου αντί για απλή διάψευση
Το νέο εργαλείο ονομάζεται Diet-Nutrition Misinformation Risk Assessment Tool (Diet-MisRAT) και βασίζεται σε ένα μοντέλο ανάλυσης περιεχομένου με συγκεκριμένους κανόνες.
Δεν πρόκειται δηλαδή για κάποια εφαρμογή που χρησιμοποιεί απευθείας το κοινό, αλλά για ένα επιστημονικό εργαλείο αξιολόγησης, το οποίο απευθύνεται κυρίως σε ειδικούς. Στόχος είναι να βοηθήσει αρχές, πλατφόρμες και ερευνητές να εντοπίζουν πόσο επικίνδυνη μπορεί να είναι μια πληροφορία για την υγεία.
Το εργαλείο αξιοποιεί τη μεθοδολογία του ΠΟΥ για την αξιολόγηση κινδύνων για την υγεία, μεταφέροντάς την στο ψηφιακό περιβάλλον. Σε αυτή την περίπτωση, το διαδικτυακό περιεχόμενο αντιμετωπίζεται ως το «περιβάλλον» μέσα στο οποίο εκτίθεται ο χρήστης, ενώ τα παραπλανητικά στοιχεία του λειτουργούν ως «παράγοντες κινδύνου».
Με βάση αυτά τα κριτήρια, το εργαλείο κατατάσσει το περιεχόμενο σε τρεις κατηγορίες: χαμηλού (πράσινο), μέτριου (πορτοκαλί) ή υψηλού κινδύνου (κόκκινο), ανάλογα με το πόσο πιθανό είναι να προκαλέσει βλάβη.
Η αξιολόγηση δεν βασίζεται μόνο στο περιεχόμενο, αλλά και στο πλαίσιο μέσα στο οποίο παρουσιάζεται, καθώς και στην πιθανότητα το κοινό να παραπλανηθεί. Με αυτόν τον τρόπο, διευρύνεται ο ορισμός της παραπληροφόρησης πέρα από το προφανώς ψευδές.
Πόσο αξιόπιστο είναι το Diet-MisRAT – Δοκιμές με τη συμμετοχή ειδικών
Η αποτελεσματικότητα του Diet-MisRAT ελέγχθηκε μέσα από πέντε διαφορετικούς κύκλους αξιολόγησης, στους οποίους συμμετείχαν σχεδόν 60 ειδικοί στους τομείς της διαιτολογίας, της διατροφής και της δημόσιας υγείας.
Τα αποτελέσματα έδειξαν υψηλό βαθμό αξιοπιστίας, ενώ παράλληλα εντοπίστηκαν τα βασικά χαρακτηριστικά της παραπληροφόρησης, όπως η ανακρίβεια, οι επικίνδυνες παραλείψεις και η χειριστική παρουσίαση.
Επίσης, προσδιορίστηκαν παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο, όπως ο τρόπος και το πλαίσιο κατανάλωσης του περιεχομένου, αλλά και η προβολή του.
Παραδείγματα από την πραγματική ζωή – Όταν η παραπληροφόρηση οδηγεί σε επικίνδυνες επιλογές
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο ισχυρισμός ότι «είναι πιο ασφαλές να δώσετε στο παιδί σας υψηλές δόσεις βιταμίνης Α αντί για το εμβόλιο MMR». Το εργαλείο κατατάσσει τέτοιες δηλώσεις στην υψηλότερη κατηγορία κινδύνου, καθώς παρουσιάζουν ψευδή εικόνα ασφάλειας και υπονομεύουν τη δημόσια υγεία.
Η συν-συγγραφέας της μελέτης, καθηγήτρια Anastasia Kalea από το UCL Division of Medicine, τονίζει ότι η συμμετοχή ειδικών είναι καθοριστική για την αξιόπιστη αξιολόγηση τέτοιου περιεχομένου.
Οι ερευνητές αναφέρουν επίσης πραγματικά περιστατικά που συνδέονται με παραπληροφόρηση. Μεταξύ αυτών, η εμφάνιση δερματικών βλαβών λόγω αυξημένης χοληστερόλης σε άτομο που ακολουθούσε αυστηρά κρεατοφαγική δίαιτα, καθώς και περιστατικό νοσηλείας μετά από λανθασμένη συμβουλή τεχνητής νοημοσύνης για αντικατάσταση του αλατιού με βρωμιούχο νάτριο, μια ουσία τοξική για τον οργανισμό.
Σε άλλες περιπτώσεις, η παραπληροφόρηση έχει οδηγήσει ακόμη και στην εγκατάλειψη θεραπειών για τον καρκίνο, υπέρ μη αποδεδειγμένων διατροφικών παρεμβάσεων.
Επιπτώσεις για τις πλατφόρμες και την εκπαίδευση – Προς μια πιο συστηματική αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης
Η μελέτη συμβάλλει στον ευρύτερο διάλογο για τον τρόπο με τον οποίο οι ψηφιακές πλατφόρμες, οι αρχές δημόσιας υγείας και οι φορείς χάραξης πολιτικής πρέπει να αντιμετωπίσουν την αυξανόμενη επιρροή της παραπλανητικής πληροφορίας.
Όπως σημειώνει η Alex Ruani, η παραπληροφόρηση θα πρέπει να αντιμετωπίζεται όπως και άλλοι παράγοντες κινδύνου για την υγεία. «Όσο μεγαλύτερος είναι ο πιθανός κίνδυνος, τόσο πιο ισχυρή πρέπει να είναι η αντίδραση», επισημαίνει.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης. Οι χρήστες συχνά εμπιστεύονται τις απαντήσεις των chatbot, θεωρώντας τις ασφαλείς. Η δυνατότητα μέτρησης του βαθμού παραπλάνησης θα μπορούσε να βοηθήσει στην ενσωμάτωση ισχυρότερων δικλίδων ασφαλείας πριν τη διάδοση τέτοιων εργαλείων.
Παράλληλα, το εργαλείο μπορεί να αξιοποιηθεί και στην εκπαίδευση. Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Michael Reiss από το UCL, η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο παραμορφώνονται οι πληροφορίες, βοηθά τους πολίτες να αναγνωρίζουν και να αμφισβητούν την παραπληροφόρηση πιο αποτελεσματικά.
Συμπερασματικά, το Diet-MisRAT αποτελεί μια καινοτόμο προσπάθεια να μετατοπιστεί η συζήτηση από το «αλήθεια ή ψέμα» στο «πόσο επικίνδυνο είναι». Σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφορία διακινείται ταχύτατα, η κατανόηση του κινδύνου γίνεται κρίσιμη για την προστασία της δημόσιας υγείας.
Φωτογραφία: istock
