Καρκίνος: ΕΕ – Ανισότητες στη φροντίδα της νόσου, συνδέονται με διαφορετικές πιθανότητες επιβίωσης

Ο καρκίνος αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα δημόσιας υγείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το 2024 εκτιμάται ότι περίπου πέντε άτομα διαγιγνώσκονταν με καρκίνο κάθε λεπτό στις 27 χώρες της Ένωσης, αριθμός που αντιστοιχεί σε περίπου 2,7 εκατομμύρια νέα περιστατικά.

Σύμφωνα με στοιχεία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ),  από το 2000, ο αριθμός των νέων περιστατικών καρκίνου έχει αυξηθεί κατά περίπου 30% και για τα δύο φύλα. Όσο για τις προβλέψεις, αυτές είναι δυσοίωνες, καθώς δείχνουν ότι έως το 2040 θα προστεθούν περίπου μισό εκατομμύριο νέα περιστατικά.

Αύξηση διαγνώσεων στους νέους

Με βάση τα ίδια στοιχεία, διαίτερη ανησυχία προκαλεί η αύξηση των περιστατικών σε νεότερες ηλικίες, κυρίως στις γυναίκες. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, η συχνότητα εμφάνισης καρκίνου στις νεότερες γυναίκες αυξήθηκε κατά 16%. Η αύξηση αυτή συνδέεται κυρίως με συγκεκριμένους τύπους καρκίνου, όπως ο καρκίνος του θυρεοειδούς, του μαστού, το μελάνωμα του δέρματος και ο καρκίνος του παχέος εντέρου.

Αντίστοιχα, στους άνδρες τα συχνότερα είδη καρκίνου είναι ο καρκίνος του προστάτη, του πνεύμονα και του παχέος εντέρου, τα οποία συγκεντρώνουν σημαντικό ποσοστό των νέων διαγνώσεων.

Οι αιτίες της αύξησης στον νεότερο πληθυσμό δεν είναι πλήρως σαφείς, ωστόσο φαίνεται να σχετίζονται με παράγοντες όπως οι αλλαγές στα αναπαραγωγικά πρότυπα, καθώς και περιβαλλοντικοί και διατροφικοί παράγοντες.

Ανεξάρτητα από τα αίτια, η διάγνωση καρκίνου σε νεότερη ηλικία σημαίνει ότι οι ασθενείς ζουν περισσότερα χρόνια με τη νόσο και χρειάζονται μακροχρόνια θεραπεία και παρακολούθηση. Αυτό επηρεάζει την ποιότητα ζωής, την εργασία και τη συνολική κοινωνικοοικονομική κατάσταση των ασθενών, αλλά αυξάνει την πίεση στα συστήματα υγείας.

Οικονομική πίεση στα συστήματα υγείας

Οι δαπάνες για την αντιμετώπιση του καρκίνου στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν υπερδιπλασιαστεί από το 1995, φτάνοντας τα 120 δισεκατομμύρια ευρώ το 2023, που αντιστοιχούν περίπου στο 6,9% των συνολικών δαπανών υγείας.

Οι δε προβλέψεις δείχνουν ότι η πίεση θα αυξηθεί τα επόμενα χρόνια, κυρίως λόγω του συνδυασμού της αύξησης των περιστατικών και της γήρανσης του πληθυσμού. Ταυτόχρονα, τα συστήματα υγείας λειτουργούν με περιορισμένους πόρους και αυξανόμενες ανάγκες. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων και πιο αποτελεσματική οργάνωση των υπηρεσιών.

Η εικόνα της φροντίδας του καρκίνου μέσα από την έκθεση του ΟΟΣΑ

Πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ, η οποία δημοσιεύθηκε το 2026 και εκπονήθηκε σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αναδεικνύει με σαφήνεια τις βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα ευρωπαϊκά συστήματα στη διαχείριση του καρκίνου.

Η έκθεση εντάσσεται στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ανισοτήτων στον Καρκίνο και βασίζεται σε συγκριτικά δεδομένα από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης,  έως την περίοδο 2024–2025. Συνδυάζει επιδημιολογικά στοιχεία, δεδομένα από τα συστήματα υγείας και ανάλυση πολιτικών, με στόχο να αποτυπώσει τόσο την εξάπλωση της νόσου όσο και την ποιότητα της φροντίδας

Μεταξύ των ευρημάτων της έκθεσης ξεχωρίζει το γεγονός ότι, παρά τη σημαντική πρόοδο στην πρόληψη, τη διάγνωση και τη θεραπεία, η φροντίδα δεν παρέχεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους αθενείς, σε όλες τις χώρες της ΕΕ. Διαπιστώνονται αποκλίσεις και ανισόητες στην πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας και στην ποιότητα της φροντίδας, σε βαθμό που επρεάζουν την πορεία της νόσου.

Πώς αποτυπώνονται οι ανισότητες

Ειδικότερα, οι καθυστερήσεις στην πρόσβαση σε διαγνωστικές εξετάσεις και θεραπεία, οι διαφοροποιήσεις στις κλινικές πρακτικές, αλλά και η άνιση αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων, οδηγούν σε διαφορετικές εμπειρίες φροντίδας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι υπηρεσίες δεν ανταποκρίνονται πλήρως στις ανάγκες τους, γεγονός που επηρεάζει την αποτελεσματικότητα της φροντίδας.

Οι διαφορές αυτές δεν περιορίζονται μόνο μεταξύ χωρών, αλλά παρατηρούνται και μέσα στο σύστημα της ίδιας χώρας, επηρεάζοντας περισσότερο συγκεκριμένες ομάδες του πληθυσμού, όπως τα άτομα με χαμηλότερο εισόδημα ή όσους ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές.

Συνολικά, οι αποκλίσεις αυτές συνθέτουν ένα τοπίο ανισοτήτων στη φροντίδα του καρκίνου στην Ευρώπη, οπότε οι πιθανότητες έγκαιρης διάγνωσης και η πρόσβαση σε κατάλληλη θεραπεία, μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με το πού ζει και σε ποια κοινωνική ομάδα ανήκει ο ασθενής.

Καθυστερήσεις στη διάγνωση και άνιση πρόσβαση

Οι καθυστερήσεις στη διάγνωση και τη θεραπεία εξακολουθούν να κοστίζουν ζωές. Παρότι τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου είναι αποδοτικά και βελτιώνουν την επιβίωση, η εφαρμογή τους παραμένει άνιση μεταξύ χωρών και κοινωνικών ομάδων.

Η εικόνα είναι χαρακτηριστική στον καρκίνο του παχέος εντέρου: το 15%–40% των ασθενών διαγιγνώσκονται μέσω επειγόντων περιστατικών, δηλαδή σε προχωρημένο στάδιο. Όσοι υποβάλλονται σε επείγουσα χειρουργική επέμβαση έχουν έως και επτά φορές μεγαλύτερη πιθανότητα θανάτου εντός 30 ημερών σε σχέση με τους προγραμματισμένους ασθενείς.

Οι διαφορές αυτές συνδέονται με ελλείψεις προσωπικού, περιορισμένη διαγνωστική ικανότητα, αδύναμο συντονισμό παραπομπών και γεωγραφικά εμπόδια. Είναι δε πιο έντονες σε χώρες της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης, σε αγροτικές περιοχές και σε ευάλωτους πληθυσμούς.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η οικονομική συμμετοχή των ασθενών, η οποία διαφέρει μεταξύ χωρών. Σε χώρες της ΕΕ, όπως για παράδειγμα η Δανία, η Ισπανία και η Πορτογαλία, η πρωτοβάθμια φροντίδα είναι δωρεάν στο σημείο παροχής για όλους, όπως και στην Ελλάδα. Αντίθετα, σε χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο και η Σουηδία, υπάρχουν σταθερές χρεώσεις ανά επίσκεψη, ενώ αλλού, όπως στο Λουξεμβούργο και την Ελβετία, εφαρμόζεται ποσοστιαία συμμετοχή.

Οι διαφοροποιήσεις αυτές επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ασθενών. Όταν υπάρχει οικονομική επιβάρυνση, ακόμη και μικρή, αυξάνεται η πιθανότητα καθυστέρησης στην αναζήτηση φροντίδας. Παρότι σε αρκετές χώρες προβλέπονται εξαιρέσεις για ευάλωτες ομάδες, η οικονομική συμμετοχή εξακολουθεί να αποτελεί παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει την έγκαιρη πρόσβαση.

Ετερογένεια στην ιατρική πρακτική και επιπτώσεις

Οι ανισότητες επεκτείνονται και στον τρόπο παροχής της φροντίδας. Η ιατρική πρακτική παραμένει ιδιαίτερα ετερογενής μεταξύ των χωρών, γεγονός που οδηγεί σε διαφορετικά αποτελέσματα για τους ασθενείς, αλλά και σε σπατάλη πόρων.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο καρκίνος του μαστού. Οι μερικές μαστεκτομές, που είναι λιγότερο επεμβατικές και συνδέονται με καλύτερη ποιότητα ζωής, εφαρμόζονται στο 79% των περιπτώσεων στην Ισπανία, ενώ παραμένουν στο 50% ή και χαμηλότερα σε χώρες όπως η Ρουμανία και η Πολωνία. Οι διαφορές αυτές δείχνουν ότι πιο σύγχρονες και λιγότερο επιβαρυντικές πρακτικές δεν είναι εξίσου διαθέσιμες παντού.

Αντίστοιχες διαφοροποιήσεις παρατηρούνται και στον καρκίνο του προστάτη. Το ποσοστό των διαγνώσεων σε πρώιμο στάδιο σε άνδρες άνω των 75 ετών κυμαίνεται από 53% στην Ολλανδία έως 81% στο Λουξεμβούργο, ανάλογα με το πόσο συχνά εφαρμόζονται προληπτικοί έλεγχοι.

Όταν οι έλεγχοι είναι περιορισμένοι, ο καρκίνος διαγιγνώσκεται αργότερα, με χειρότερα αποτελέσματα. Όταν είναι πιο εκτεταμένοι, εντοπίζονται περισσότερα περιστατικά σε πρώιμο στάδιο, αλλά αυξάνεται και η πιθανότητα υπερδιάγνωσης και περιττής θεραπείας.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι ασθενείς δεν λαμβάνουν την ίδια φροντίδα και αυτό έχει να κάνει με τη χώρα στην οποία ζουν. Σε ορισμένες περιπτώσεις διαγιγνώσκονται αργά, ενώ σε άλλες υποβάλλονται σε παρεμβάσεις που δεν ήταν απαραίτητες.

Αποτελεσματικότητα θεραπειών και αξιοποίηση πόρων

Παρά την αύξηση των διαθέσιμων θεραπειών, η έκθεση θέτει ερωτήματα για την πραγματική τους αξία για τους ασθενείς. Σύμφωνα με τα στοιχεία, περίπου 4 στα 10 νέα αντικαρκινικά φάρμακα που εγκρίθηκαν τα τελευταία 25 χρόνια από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων προσφέρουν περιορισμένο ή ασαφές πρόσθετο όφελος σε σχέση με τις ήδη υπάρχουσες θεραπείες.

Το εύρημα αυτό αναδεικνύει ότι η πρόοδος δεν αφορά μόνο την ανάπτυξη νέων φαρμάκων, αλλά και το κατά πόσο αυτά βελτιώνουν ουσιαστικά τη φροντίδα των ασθενών. Και τέλος να σημειωθεί ότι οι θεραπείες δεν είναι διαθέσιμες την ίδια χρονική στιγμή σε όλες τις χώρες. Μάλιστα οι διαφορές μπορεί να είναι ακόμη και ετών.

Αποκλίσεις στην εμπειρία και την ποιότητα ζωής

Σύμφωνα με την έρευνα PARIS του ΟΟΣΑ, μόλις ένας στους τρεις ασθενείς με καρκίνο δηλώνει ότι η φροντίδα που λαμβάνει ανταποκρίνεται πραγματικά στις ανάγκες του. Η εικόνα αυτή συνδέεται με τον τρόπο οργάνωσης των υπηρεσιών υγείας. Σε ορισμένα συστήματα η φροντίδα είναι πιο συντονισμένη και προσαρμοσμένη στον ασθενή, ενώ σε άλλα παραμένει κατακερματισμένη. Ελλιπής συντονισμός μεταξύ των δομών, περιορισμένη αξιοποίηση των δεδομένων και μικρή συμμετοχή των ασθενών στη λήψη αποφάσεων δυσκολεύουν τη συνολική διαχείριση της νόσου.

Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην υγεία. Η διάγνωση καρκίνου συνδέεται και με την εργασία, καθώς μειώνει την πιθανότητα απασχόλησης κατά περίπου 14%, με μεγαλύτερο αντίκτυπο στις χώρες της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης, γεγονός που δείχνει ότι και οι κοινωνικές συνέπειες της νόσου δεν κατανέμονται με τον ίδιο τρόπο.

Η έκθεση επισημαίνει την ανάγκη για πιο προσαρμοσμένη, ανθρωποκεντρική φροντίδα. Ωστόσο, τέτοιες πρακτικές δεν εφαρμόζονται παντού με τον ίδιο τρόπο. Σε ορισμένες χώρες, όπως η Δανία, εφαρμόζονται εξατομικευμένα σχέδια φροντίδας, ενώ σε άλλες αυτές οι δυνατότητες παραμένουν περιορισμένες. Αντίστοιχα, χώρες όπως η Εσθονία αξιοποιούν ψηφιακά εργαλεία για την ενδυνάμωση των ασθενών, κάτι που δεν είναι ακόμη καθολικό.

Προέκταση της ανθρωποκεντρικής προσέγγισης, αποτελεί και το «Δικαίωμα στη Λήθη», το οποίο θωρακίζει την ψυχολογική και κοινωνική επανένταξη των επιζώντων. Το «Δικαίωμα στη Λήθη», επιτρέπει σε άτομα με ολοκληρωμένη θεραπεία να μην δηλώνουν το ιατρικό τους ιστορικό σε ασφαλιστικές ή τραπεζικές διαδικασίες,  μετά από ένα καθορισμένο διάστημα.

Εφαρμόζεται ήδη σε χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ιταλία, η Κύπρος. Παρά την ευεργετική του επίδραση στη μείωση των διακρίσεων και στη διευκόλυνση της οικονομικής ζωής, το δικαίωμα αυτό παραμένει ακόμη ζητούμενο για πολλές χώρες της ΕΕ, αναδεικνύοντας την ανάγκη για μια πιο ενιαία ευρωπαϊκή πολιτική που θα διασφαλίζει ότι η ίαση από τον καρκίνο δεν θα συνοδεύεται από ισόβια κοινωνικά εμπόδια.

Τέσσερις προτεραιότητες για τη βελτίωση της φροντίδας του καρκίνου

Όπως αναφέρεται στην έκθεση, οι χώρες της ΕΕ, μαζί με τη Νορβηγία και την Ισλανδία, κινούνται προς τέσσερις βασικές κατευθύνσεις για την ενίσχυση της φροντίδας του καρκίνου:

• Ολοκληρωμένες διαδρομές φροντίδας: σύνδεση διάγνωσης, θεραπείας και παρακολούθησης, ώστε να μειώνονται οι καθυστερήσεις και να βελτιώνονται τα αποτελέσματα.
• Κοινά πρότυπα ποιότητας και αξιολόγηση: εφαρμογή κατευθυντήριων γραμμών και συστηματική παρακολούθηση της φροντίδας, για πιο αξιόπιστα και συγκρίσιμα αποτελέσματα.
• Καλύτερη αξιοποίηση πόρων και καινοτομία: χρήση πιο αποδοτικών πρακτικών και νέων τεχνολογιών, χωρίς επιβάρυνση της ποιότητας.
• Εστίαση στον ασθενή: ενίσχυση της συμμετοχής των ασθενών, καλύτερος συντονισμός της φροντίδας και υποστήριξη της ποιότητας ζωής.

ΠΗΓΗ: OECD -Organisation for Economic Co-operation and Development

Φωτογραφία: istock