Η συζήτηση για την άνοδο της ακροδεξιάς στην Ευρώπη και κατ’επέκταση στη Δύση, έχει πάψει προ πολλού να αφορά ένα «περιθωριακό πολιτικό φαινόμενο».
Αυτό που καταγράφεται πλέον σε Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες, είναι μια συστημική μετατόπιση του πολιτικού άξονα, όπου ζητήματα ταυτότητας, μετανάστευσης και εθνικής κυριαρχίας αναδιαμορφώνουν τον πυρήνα της δημοκρατικής αντιπαράθεσης.
Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η ακροδεξιά δεν εμφανίζεται μόνο ως εκλογική δύναμη, αλλά ως πολιτικό ρεύμα που επηρεάζει την ατζέντα, ακόμη και των κεντρώων κομμάτων. Το αποτέλεσμα είναι μια διαδικασία «κανονικοποίησης» θεμάτων που πριν από μία δεκαετία θα θεωρούνταν εκτός του δημοκρατικού mainstream.
Ακροδεξιά στην Ευρώπη: Ταραχές, κοινωνική ρωγμή και πολιτική εργαλειοποίηση
Οι πρόσφατες ταραχές στο Μπέλφαστ ανέδειξαν τον τρόπο με τον οποίο ένα μεμονωμένο βίαιο περιστατικό μπορεί να λειτουργήσει ως επιταχυντής ήδη υπαρχουσών κοινωνικών εντάσεων.
Η βία που ακολούθησε το περιστατικό με εμπλοκή ενός μετανάστη από το Σουδάν που ήταν σε καθεστώς ασύλου, δεν μπορεί να ερμηνευτεί μόνο ως αντίδραση «οργής δρόμου».
Σύμφωνα με αναλύσεις διεθνών μέσων, το γεγονός λειτούργησε ως καταλύτης σε ένα ήδη φορτισμένο περιβάλλον, όπου η μετανάστευση έχει μετατραπεί σε κεντρικό πολιτικό διακύβευμα και όχι απλώς σε ζήτημα δημόσιας πολιτικής.
Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι η ίδια η έκρηξη βίας, αλλά η ταχύτητα με την οποία το γεγονός μετατράπηκε σε πολιτικό αφήγημα μέσα από ψηφιακά δίκτυα.
Η διάχυση εικόνων και βίντεο, η στοχευμένη ερμηνεία τους και η ενίσχυση από ακτιβιστικά και πολιτικά ακροδεξιά δίκτυα δείχνουν τη μετάβαση σε μια νέα μορφή «ψηφιακής κινητοποίησης ταυτότητας».
Σε αυτό το πλαίσιο, η τοπική ένταση παύει να είναι τοπική. Γίνεται κόμβος σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό δίκτυο πολιτικής ριζοσπαστικοποίησης.
Η Γερμανία και η AfD: από διαμαρτυρία σε θεσμικό παράγοντα
Η περίπτωση της AfD στη Γερμανία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της μετατόπισης του πολιτικού συστήματος στην Ευρώπη.
Το κόμμα έχει πλέον εγκαταλείψει πλήρως τη λογική του «προσωρινού διαμαρτυρόμενου σχηματισμού» και λειτουργεί ως μόνιμος πόλος στο κομματικό σύστημα, επηρεάζοντας την εθνική πολιτική ατζέντα, ακόμη και όταν παραμένει εκτός κυβερνητικής εξουσίας.
Αναλυτικές μελέτες δείχνουν ότι η ρητορική της AfD έχει μετακινηθεί προς πιο σκληρές θέσεις για τη μετανάστευση και την εθνική ταυτότητα, σε άμεση σύνδεση με ένα ευρύτερο δίκτυο ιδεολογικής παραγωγής και πολιτικής επιρροής.
Το πιο κρίσιμο πολιτικό ερώτημα στη Γερμανία σήμερα δεν είναι αν η AfD θα συνεχίσει να αυξάνει την επιρροή της, αλλά πώς το πολιτικό σύστημα μπορεί να διαχειριστεί ένα κόμμα που εκπροσωπεί πλέον ένα σταθερό και δομικό τμήμα του εκλογικού σώματος.
Η στρατηγική «θεσμικής απομόνωσης» (firewall) λειτουργεί πολιτικά, αλλά ταυτόχρονα ενισχύει τη ρητορική περί αποκλεισμού, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο πολιτικής πόλωσης.
ΗΠΑ: η πολιτική πόλωση ως κανονικότητα
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ακροδεξιά δεν συγκροτείται αποκλειστικά ως ενιαίο κόμμα, αλλά ως ευρύτερο πολιτικό και επικοινωνιακό οικοσύστημα.
Η σύγκλιση κομματικής πολιτικής, media ecosystems και ψηφιακής ριζοσπαστικοποίησης έχει οδηγήσει σε μια κατάσταση όπου η πολιτική αντιπαράθεση δεν αφορά πλέον μόνο πολιτικές επιλογές, αλλά πρωτίστως ερμηνείες της πραγματικότητας.
Η μετανάστευση, η δημόσια ασφάλεια και η πολιτισμική ταυτότητα λειτουργούν ως κεντρικοί άξονες μιας βαθιάς πόλωσης, η οποία δεν δείχνει σημάδια αποκλιμάκωσης.
Το αμερικανικό μοντέλο δεν είναι αποκομμένο από την Ευρώπη· αντίθετα, λειτουργεί συχνά, ως πολλαπλασιαστής πολιτικών αφηγημάτων που επιστρέφουν και επηρεάζουν ευρωπαϊκές συζητήσεις.
Ελλάδα: η μετάβαση από την κατάρρευση στην ανασύνθεση
Στην ελληνική περίπτωση, η καταδίκη της Χρυσής Αυγής το 2020 δημιούργησε την εντύπωση ότι ο ακροδεξιός χώρος απονομιμοποιήθηκε οριστικά.
Ωστόσο, η πολιτική πραγματικότητα δείχνει μια διαφορετική εικόνα: όχι εξαφάνιση, αλλά ανασύνθεση.
Νέοι σχηματισμοί και πολιτικές εκδοχές του ίδιου ιδεολογικού πυρήνα επιχειρούν να ενταχθούν στο θεσμικό σύστημα με πιο «μετριοπαθή» επικοινωνιακή στρατηγική, χωρίς όμως να εγκαταλείπουν βασικούς άξονες όπως η μετανάστευση, η εθνική κυριαρχία και η ασφάλεια.
Η Ελλάδα λειτουργεί εδώ ως μικρογραφία ευρύτερων ευρωπαϊκών τάσεων: η ακροδεξιά δεν εξαφανίζεται μέσω δικαστικών αποφάσεων, αλλά προσαρμόζεται στις νέες πολιτικές συνθήκες.
Ένα κοινό ευρωπαϊκό μοτίβο
Από το Μπέλφαστ μέχρι το Βερολίνο και την Αθήνα, το μοτίβο είναι σταθερό: Η θεσμική κρίση εμπιστοσύνης και η αποδυνάμωση των παραδοσιακών κομμάτων, μέσω μίας σχετικής απαξίωσης του ύφους: «όλοι ίδιοι είναι», η μετατροπή της μετανάστευσης σε υπαρξιακό πολιτικό ζήτημα και η ψηφιακή επιτάχυνση μιας πολιτικής πόλωσης απευθυνόμενη κυρίως σε ένα νεανικό ακροατήριο, δείχνουν ότι η ακροδεξιά δεν αναδύεται λόγω κάποιου πολιτικού κενού, αλλά αναδύεται μέσα από την απουσία ενός δημοκρατικού πολιτικού λόγου, που θα συνεχίζει να υπερασπίζεται τα ανθρώπινα δικαιώματα χωρίς «εκπτώσεις» με το βλέμμα στραμμένο σε μελλοντικούς ψηφοφόρους και τις πιθανές εκλογικές απώλειες.
Ιστορική διάσταση: η Ευρώπη μετά το όριο
Η ιστορική εμπειρία της Ευρώπης με την ακροδεξιά είναι καθοριστική για την κατανόηση του σημερινού φαινομένου.
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν αποτελεί απλώς ιστορικό γεγονός, αλλά το ακραίο σημείο στο οποίο οδηγήθηκαν πολιτικά συστήματα που επέτρεψαν την κανονικοποίηση του εθνικισμού, της ρατσιστικής ιεραρχίας και της πολιτικής βίας.
Οι μεταπολεμικές δικτατορίες σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες υπενθύμισαν ότι η δημοκρατική σταθερότητα δεν είναι δεδομένη, αλλά προϊόν συνεχούς θεσμικής ισορροπίας.
Αυτή η ιστορική μνήμη είναι που καθιστά τη σημερινή άνοδο της ακροδεξιάς, όχι απλώς πολιτικό ζήτημα, αλλά ζήτημα θεσμικής ανθεκτικότητας των ίδιων των δημοκρατιών.
Η ακροδεξιά στη Δύση δεν λειτουργεί πλέον ως «εξωτερική απειλή» για το πολιτικό σύστημα. Έχει ενσωματωθεί σε αυτό ως δομικό στοιχείο της σύγχρονης πολιτικής σύγκρουσης.
Το ερώτημα για τις ευρωπαϊκές και αμερικανικές δημοκρατίες δεν είναι αν μπορούν να την αποκλείσουν, αλλά αν μπορούν να τη διαχειριστούν χωρίς να μετασχηματίσουν οι ίδιες τα θεσμικά τους όρια.
Και εκεί ακριβώς εντοπίζεται το πραγματικό διακύβευμα: αν η δημοκρατία θα παραμείνει πλαίσιο συνεννόησης ή θα μετατραπεί σε μόνιμο πεδίο σύγκρουσης ταυτοτήτων.
