Ο πόλεμος στο Ιράν μπορεί να τερματιστεί, όμως οι οικονομικές συνέπειές του δεν θα εξαφανιστούν. Η παγκόσμια οικονομία δεν επιστρέφει απλώς στο σημείο όπου βρισκόταν πριν από τις αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις. Η σύγκρουση αποκάλυψε νέες αδυναμίες στις ενεργειακές αλυσίδες, επιτάχυνε ανακατατάξεις στις αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου και ενίσχυσε μια ήδη εξελισσόμενη αλλαγή ισορροπιών ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις.
Η προσωρινή συμφωνία-πλαίσιο μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τον τερματισμό των διαδοχικών επεισοδίων βίας και τη σταδιακή αποκατάσταση των εμπορικών ροών στον Περσικό Κόλπο. Ωστόσο, η κρίση έχει ήδη ενεργοποιήσει διαδικασίες που δύσκολα αναστρέφονται.
Η παγκόσμια ενεργειακή τάξη αλλάζει. Οι χώρες που εξαρτώνται από εισαγόμενη ενέργεια αναζητούν νέες πηγές εφοδιασμού, οι παραγωγοί ανταγωνίζονται για μεγαλύτερη επιρροή και η μετάβαση σε διαφορετικό ενεργειακό μείγμα επιταχύνεται.
Η νέα πραγματικότητα δεν αφορά μόνο την τιμή του πετρελαίου, αλλά το ποιος ελέγχει την ενέργεια, ποιος διαθέτει την τεχνολογία για την παραγωγή της και ποιος μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια των εμπορικών διαδρομών.
Η ενεργειακή κρίση στρέφει σε νέες πηγές ισχύος
Η σχεδόν διακοπή των ενεργειακών ροών από τη Μέση Ανατολή και η εκτίναξη των τιμών δημιούργησαν ένα νέο κύμα ανασφάλειας σε Ευρώπη και Ασία. Χώρες όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, οι οποίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές ενέργειας, αναγκάστηκαν βραχυπρόθεσμα να αυξήσουν τη χρήση πιο ρυπογόνων καυσίμων, όπως ο άνθρακας, προκειμένου να προστατεύσουν την ενεργειακή τους επάρκεια. Όμως μακροπρόθεσμα η κρίση αναμένεται να επιταχύνει τη μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και πυρηνική ενέργεια.
Η εμπειρία από την ενεργειακή αναστάτωση που προκάλεσε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 είχε ήδη οδηγήσει πολλές κυβερνήσεις στην αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων. Η νέα κρίση λειτουργεί ως δεύτερη προειδοποίηση μέσα σε λίγα χρόνια ότι η εξάρτηση από περιορισμένο αριθμό ενεργειακών προμηθευτών αποτελεί στρατηγικό κίνδυνο.
Παράλληλα, η τεχνολογική πρόοδος έχει αλλάξει τα δεδομένα. Η πτώση του κόστους των φωτοβολταϊκών, η ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας, η βελτίωση των μπαταριών και η διάδοση των ηλεκτρικών οχημάτων καθιστούν τη μετάβαση πιο οικονομικά εφικτή από ό,τι στο παρελθόν.
Η παγκόσμια παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από αιολική και ηλιακή ενέργεια ξεπέρασε για πρώτη φορά την παραγωγή από φυσικό αέριο, γεγονός που δείχνει ότι η ενεργειακή αλλαγή δεν αποτελεί πλέον μόνο πολιτικό στόχο, αλλά και οικονομική πραγματικότητα.
Την ίδια στιγμή, οι επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές γίνονται πιο ελκυστικές. Τα έργα που παλαιότερα χρειάζονταν δεκαετίες για να αποδώσουν κεφάλαια, μπορούν πλέον να προσφέρουν σημαντικές αποδόσεις σε πολύ μικρότερο χρονικό ορίζοντα.
Η κρίση, επομένως, δεν αλλάζει μόνο τους προμηθευτές ενέργειας. Αλλάζει το ενεργειακό μοντέλο.
Νέες ισορροπίες ισχύος και ο μεγάλος κερδισμένος
Ο πόλεμος στο Ιράν επιτάχυνε και τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις μεταξύ των μεγάλων ενεργειακών παραγωγών. Οι εντάσεις ανάμεσα στη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αυξήθηκαν, οδηγώντας τα Εμιράτα σε αποχώρηση από τον OPEC+. Η πλήρης επίδραση αυτής της εξέλιξης θα φανεί όταν η παραγωγή στην περιοχή επανέλθει σε υψηλότερα επίπεδα, όμως μια πιο αδύναμη συμμαχία παραγωγών μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη αστάθεια στις αγορές πετρελαίου.
Η ρήξη αυτή ενίσχυσε παράλληλα την προσέγγιση της Σαουδικής Αραβίας με τη Ρωσία. Η Μόσχα, δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου και φυσικού αερίου μετά τις ΗΠΑ, βρήκε νέα περιθώρια οικονομικής στήριξης σε μια περίοδο όπου η οικονομία της πιέζεται από τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις δυτικές κυρώσεις.
Η προσωρινή χαλάρωση ορισμένων αμερικανικών κυρώσεων επέτρεψε στη Ρωσία να αυξήσει τα έσοδά της από τις εξαγωγές ενέργειας, ενισχύοντας τη θέση της στις διεθνείς αγορές.
Ταυτόχρονα, χώρες της αμερικανικής ηπείρου επιχειρούν να καλύψουν το κενό που δημιουργείται. Η Βραζιλία, η Βενεζουέλα, η Κολομβία, η Αργεντινή και η Γουιάνα επενδύουν στην αύξηση της παραγωγικής τους ικανότητας, καθώς οι καταναλωτές αναζητούν εναλλακτικούς προμηθευτές.
Ο μεγάλος κερδισμένος, ωστόσο, δεν βρίσκεται μόνο στον τομέα των ορυκτών καυσίμων. Η Κίνα εμφανίζεται ως ο σημαντικότερος ωφελημένος από τη νέα ενεργειακή αναδιάταξη. Το Πεκίνο διαθέτει τεράστιο προβάδισμα στην παραγωγή ανεμογεννητριών, ηλιακών πάνελ, μπαταριών, μετασχηματιστών, καλωδίων υψηλής τάσης και τεχνολογιών διαχείρισης ενεργειακών δικτύων.
Η ικανότητά της να προσφέρει σε άλλες χώρες τεχνολογία και υποδομές για την ενεργειακή μετάβαση αυξάνει τη στρατηγική της επιρροή. Η ενεργειακή ασφάλεια μετατρέπεται έτσι σε εργαλείο γεωπολιτικής ισχύος και η Κίνα είναι σε θέση να το αξιοποιήσει περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα.
Την ίδια στιγμή, η πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ κατά των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας περιορίζει την αμερικανική παρουσία σε έναν από τους σημαντικότερους τεχνολογικούς ανταγωνισμούς του 21ου αιώνα. Η προσπάθεια περιορισμού νέων έργων αιολικής και ηλιακής ενέργειας αφήνει περισσότερο χώρο στην Κίνα να ενισχύσει το βιομηχανικό της πλεονέκτημα.
Η ενεργειακή κρίση, επομένως, δεν μετακινεί μόνο τις αγορές, αλλά και την παγκόσμια ισορροπία ισχύος.
Στενά Ορμούζ και κρίση εμπιστοσύνης προς τις ΗΠΑ
Η μεγαλύτερη γεωπολιτική συνέπεια του πολέμου αφορά ίσως το πιο κρίσιμο σημείο του παγκόσμιου εμπορίου ενέργειας: τα Στενά του Ορμούζ. Η θαλάσσια αυτή δίοδος αποτελεί τη βασική έξοδο πετρελαίου, φυσικού αερίου και άλλων εμπορευμάτων από τον Περσικό Κόλπο προς τις διεθνείς αγορές. Η κρίση απέδειξε ότι η ελεύθερη ναυσιπλοΐα στην περιοχή δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη.
Το Ιράν έχει εξετάσει την επιβολή τελών στα πλοία που διέρχονται από τα στενά, μια κίνηση που θα μπορούσε να προκαλέσει νομικές και διπλωματικές αντιδράσεις. Ακόμη και χωρίς επίσημη εφαρμογή ενός τέτοιου μέτρου, η δυνατότητα της Τεχεράνης να διαταράξει τις εμπορικές ροές αυξάνει το κόστος και τον κίνδυνο για ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.
Η αβεβαιότητα αυτή πλήττει ιδιαίτερα τις οικονομίες του Κόλπου, οι οποίες είχαν επενδύσει επί δεκαετίες στην εικόνα σταθερών, ασφαλών και διεθνώς συνδεδεμένων επιχειρηματικών κέντρων.
Οι επιθέσεις με drones και πυραύλους εναντίον χωρών όπως το Κατάρ, η Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αποκάλυψαν την ευπάθεια της περιοχής. Στο Κατάρ, οι ζημιές στις εγκαταστάσεις φυσικού αερίου επηρέασαν σημαντικό μέρος της εξαγωγικής δυνατότητας υγροποιημένου φυσικού αερίου. Στη Σαουδική Αραβία επλήγη συγκρότημα πετροχημικών. Για τα Εμιράτα η εικόνα ενός ασφαλούς παγκόσμιου χρηματοοικονομικού και τουριστικού κέντρου δέχθηκε πλήγμα, καθώς οι επιθέσεις σε ξενοδοχεία, κέντρα δεδομένων και ενεργειακές υποδομές δημιούργησαν ανησυχίες σε επενδυτές και επισκέπτες.
Παράλληλα, η κρίση υπονόμευσε περαιτέρω την εμπιστοσύνη στη δυνατότητα των ΗΠΑ να λειτουργούν ως εγγυητής της παγκόσμιας τάξης. Για δεκαετίες, η αμερικανική ναυτική ισχύς αποτελούσε βασικό πυλώνα της ελεύθερης ναυσιπλοΐας. Η αδυναμία αποτροπής μακροχρόνιων διαταραχών στον Περσικό Κόλπο έδειξε τα όρια αυτής της ισχύος.
Και αυτή η εξέλιξη δημιουργεί χώρο για μεγαλύτερη διείσδυση της Κίνας, η οποία ήδη επιχειρεί να εμφανιστεί ως εναλλακτικός πόλος διεθνούς επιρροής.
Μια πιο αργή και ακριβότερη παγκόσμια οικονομία
Η πολεμική κρίση δεν αλλάζει μόνο τη γεωπολιτική. Αλλάζει και τις οικονομικές προοπτικές. Οι αρχικές εκτιμήσεις για το 2026 ήταν πιο αισιόδοξες. Ο πληθωρισμός υποχωρούσε, η ανάπτυξη ενισχυόταν και το διεθνές εμπόριο είχε αποδειχθεί πιο ανθεκτικό από τις αρχικές προβλέψεις. Η νέα κρίση ανέτρεψε αυτές τις προσδοκίες. Η Παγκόσμια Τράπεζα αναθεώρησε προς τα κάτω τις προβλέψεις της, εκτιμώντας ότι η παγκόσμια ανάπτυξη θα περιοριστεί στο 2,5% έναντι 2,9% το προηγούμενο έτος.
Παράλληλα, οι πληθωριστικές πιέσεις επέστρεψαν. Στις ΗΠΑ ο πληθωρισμός αυξήθηκε για τρίτο συνεχόμενο μήνα, φτάνοντας το 4,2% τον Μάιο. Οι αγορές άρχισαν να προεξοφλούν ότι η Fed ενδέχεται να αυξήσει ξανά τα επιτόκια, αντί να προχωρήσει σε μειώσεις. Στην Ευρώπη, η ΕKT επίσης αντιμετωπίζει νέες πληθωριστικές πιέσεις λόγω της ενεργειακής αβεβαιότητας.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο επειδή πολλές κυβερνήσεις ήδη αντιμετωπίζουν υψηλό δημόσιο χρέος. Τα αυξημένα επιτόκια αυξάνουν το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους, περιορίζοντας τα περιθώρια για επενδύσεις και κοινωνικές δαπάνες. Αυτό ενώ τα κράτη καλούνται να αυξήσουν τις δαπάνες για ενεργειακή στήριξη των νοικοκυριών και για άμυνα, καθώς το περιβάλλον ασφαλείας γίνεται πιο ασταθές.
Οι ασιατικές οικονομίες, οι οποίες επηρεάστηκαν περισσότερο από την ενεργειακή αναστάτωση, έχουν ήδη αναζητήσει έκτακτη χρηματοδότηση από την Ασιατική Τράπεζα Ανάπτυξης για να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις στα δημόσια οικονομικά τους.
Η μεγάλη αλλαγή που αφήνει πίσω του ο πόλεμος στο Ιράν είναι ότι η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μια περίοδο μεγαλύτερης αβεβαιότητας:
- Η ενέργεια θα παραμείνει ακριβότερη και πιο πολιτικοποιημένη.
- Οι εφοδιαστικές αλυσίδες θα σχεδιάζονται με βάση την ασφάλεια και όχι μόνο το κόστος.
- Oι μεγάλες δυνάμεις δεν θα ανταγωνίζονται μόνο για στρατιωτική επιρροή, αλλά για τον έλεγχο των τεχνολογιών και των υποδομών που θα καθορίσουν την οικονομία των επόμενων δεκαετιών.
