Ο τουρισμός έχει καταστεί ακρογωνιαίας λίθος ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας, με αυξανόμενη συμβολή. Εμφανίζει όμως σοβαρές διαρθρωτικές αδυναμίες, που περιορίζουν την μακροπρόθεσμη θετική του επίδραση. Τις επισημαίνει το Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), σε ειδική μελέτη-ανάλυση του.
Η συνολική επίδραση των διεθνών τουριστικών αφίξεων εκτιμάται ότι αντιστοιχεί περίπου στο 11% του ΑΕΠ και στο 13% της συνολικής απασχόλησης. Παράλληλα όμως ενισχύει τις εισαγωγές κατά περίπου 7% και τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα κατά 9%.
Η μελέτη του ΚΕΠΕ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο τουρισμός λειτουργεί αποτελεσματικά ως εργαλείο βραχυπρόθεσμης τόνωσης της οικονομίας, καθώς παράγει σημαντική αύξηση ΑΕΠ και θέσεων εργασίας. Ωστόσο, όταν η ανάλυση λαμβάνει υπόψη την παραγωγικότητα της εργασίας, ο κλάδος φαίνεται να υστερεί ως μοχλός μακροπρόθεσμης, διαρθρωτικής ανάπτυξης.
Τα αδύναμη σημεία
Συγχρόνως, από την επεξεργασία των δεδομένων της τουριστικής δραστηριότητας μέσα από την ανάλυση μιας σειράς μεταβλητών προέκυψαν μερικά από τα κύρια ευρήματα που είναι τα εξής:
- Για ένα χρονικό διάστημα που υπερβαίνει τη δεκαετία οι ταξιδιωτικές εισπράξει και αφίξεις κινούνται ανοδικά δημιουργώντας νέα ιστορικά υψηλά.
- Από την ανάλυση των δεδομένων της τελευταίας δεκαετίας καταγράφεται μια σημαντική μεταβολή στη δομή των τουριστικών επιχειρήσεων μέσα στην κρίση, καθώς μειώνεται ο αριθμός των επιχειρήσεων και ταυτόχρονα αυξάνεται ο αριθμός των απασχολουμένων σε αυτές πιο γρήγορα από ό,τι συμβαίνει στο σύνολο της οικονομίας.
- Σε ό,τι αφορά την εξέλιξη της μέσης δαπάνης ανά ταξίδι είναι συνεχώς μειούμενη, έχοντας υψηλή συσχέτιση με την αντίστοιχη μείωση της διάρκειας παραμονής, ενώ οι αφίξεις αυξάνονται ραγδαία.
- Τα στοιχεία της απασχόλησης στον τουρισμό επιβεβαιώνουν την υψηλή απασχόληση νέων και γυναικών, χωρίς όμως εξειδίκευση, και των οποίων η αμοιβή είναι πλέον πολύ χαμηλή και επισφαλής.
Αύξηση απασχόλησης
Το Τουριστικό Άμεσο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν αυξανόταν σταθερά κατά την περίοδο 2010-2019, με μέσο ετήσιο ρυθμό 5,1%, από τα 7 στα 10,9 δισ. ευρώ — ανεβάζοντας το μερίδιό του στο ΑΕΠ από 3,1% σε 6,0%, παρά τις έντονες διακυμάνσεις της συνολικής οικονομίας εκείνη την περίοδο.
Η πανδημία έφερε δραματική κάμψη, με τον λόγο να υποχωρεί στο 1,9% το 2020 (3,2 δισ. ευρώ), πριν ανακάμψει μερικώς το 2021 στο 3,7% (6,78 δισ. ευρώ).
Συγκριτικά με την Ευρώπη των 27, η Ελλάδα κινείται πάνω από τον μέσο όρο, με τουριστικό μερίδιο 5,5% έναντι 4,5% της ΕΕ.
Αντίστοιχη εικόνα καταγράφεται και στην απασχόληση, καθώς οι εργαζόμενοι στους Τουριστικά Χαρακτηριστικούς Κλάδους διπλασιάστηκαν μεταξύ 2011 και 2019, από 405.000 σε 810.000 άτομα, ενώ η τουριστική απασχόληση συνολικά ανήλθε στο 9,6% του συνόλου της οικονομίας το 2019, πριν υποχωρήσει στο 6,8% λόγω της πανδημίας.
Οι τρεις φάσεις ανάπτυξης του τουρισμού
Το ΚΕΠΕ δίνει και μία συνοπτική εικόνα για την αναπτυξιακή διαδρομή του τουριστικού τομέα στην Ελλάδα, που ξεκίνησε στην πρώτη μεταπολεμική 10ετία.
- Σε πρώτη φάση (1950-1966), η Ελλάδα ξεκίνησε με χαμηλούς αριθμούς τόσο σε αφίξεις όσο και σε τουριστικά έσοδα. Γρήγορα κατόρθωσε να αυξήσει σημαντικά τους αριθμούς αυτούς. Η τουριστική ανάπτυξη της χώρας οφείλεται εν μέρει στην προβολή του πολιτισμού και του αρχαιολογικού της πλού¬του, ενώ η χώρα αξιοποίησε και προορισμούς όπως η Ρόδος και η Κέρκυρα. Η οργάνωση του τουρισμού έχει μικρομεσαία μορφή, με περιορισμένη απασχόληση και υποδομές.
- Στη συνέχεια (1967-1995), η Ελλάδα βιώνει ραγδαία αύξηση στον τουρισμό και τις σχετικές υποδομές. Η ανάπτυξη υποδομών και η αυξημένη προσέλκυση τουριστών συνοδεύεται από μια αλλαγή κλίμακας της τουριστικής βιομηχανίας, με την εμφάνιση μεγάλων ξενοδοχειακών μονάδων και την είσοδο διε¬θνών διακινητών. Οι αφίξεις φτάνουν τα 10 εκατ. και το λεγόμενο προϊόν των 3S (ήλιος, θάλασσα, άμμος) κυριαρχεί.
- Από το 1995 έως σήμερα, έχουμε το στάδιο της τουριστικής ωρίμανσης της χώρας (1995-σήμερα). Σε αυτή την περίοδο, ο ρυθμός ανάπτυξης μει¬ώνεται και παρατηρούνται περίοδοι στασιμότητας. Συνεχίζεται η ενίσχυση των υποδομών και εισάγονται νέα τουριστικά προϊόντα. Ωστόσο, εντείνεται η διεθνοποίηση του τομέα, με έντονη παρουσία διεθνών παικτών και ηλεκτρονικών πλατφορμών. Επίσης, αναδεικνύονται ζητήματα όπως ο υπερτουρισμός και η αύξηση των βραχυχρόνιων μισθώσεων που επηρεάζουν την τοπική κοινωνία και την αγορά κατοικίας.
