Ένα νόμισμα στριφογυρίζει στον αέρα. Κάποιος έχει επιλέξει κορώνα και περιμένει να δει αν θα δικαιωθεί. Λίγο πιο πέρα, ένας άλλος άνθρωπος συμπληρώνει τους ίδιους αριθμούς στο Τζόκερ που παίζει εδώ και χρόνια, πιστεύοντας ότι κάποια στιγμή θα εμφανιστούν. Τι είναι αυτό που μας κάνει να αναζητούμε μοτίβα μέσα στην τύχη και να πιστεύουμε ότι μπορούμε, έστω και λίγο, να επηρεάσουμε το απρόβλεπτο;
Η απάντηση δεν βρίσκεται απαραίτητα στην επιθυμία για κέρδος. Συνδέεται με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την αβεβαιότητα, θυμόμαστε τις επιτυχίες μας και προσπαθούμε να αποκτήσουμε έλεγχο σε καταστάσεις που στην πραγματικότητα δεν εξαρτώνται από εμάς.
Γιατί μας συναρπάζει τόσο η αβεβαιότητα;
Σκεφτείτε δύο ανθρώπους που παρακολουθούν την ίδια κλήρωση. Ο πρώτος γνωρίζει ήδη το αποτέλεσμα, ενώ ο δεύτερος περιμένει να ανακοινωθούν οι αριθμοί. Παρότι η έκβαση είναι ίδια και για τους δύο, η εμπειρία τους διαφέρει. Ο δεύτερος βιώνει την προσμονή, δημιουργεί σενάρια και περιμένει να διαπιστώσει αν οι προβλέψεις του θα επιβεβαιωθούν. Αυτή η αναμονή είναι ένα από τα στοιχεία που κάνουν την αβεβαιότητα τόσο ενδιαφέρουσα για τον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Δεν χρειάζεται μάλιστα να υπάρχει χρηματικό διακύβευμα. Ακόμη και όταν προσπαθούμε να μαντέψουμε την πλευρά στην οποία θα προσγειωθεί ένα νόμισμα, μπορεί να αισθανθούμε μια μικρή ικανοποίηση αν προβλέψουμε σωστά το αποτέλεσμα. Η διαφορά είναι ότι στα casino και τα τυχερά παιχνίδια η ίδια ψυχολογική διαδικασία συνδέεται με χρήματα, γεγονός που μπορεί να αυξήσει την ένταση και τις πιθανές αρνητικές συνέπειες.
Γιατί πιστεύουμε ότι μπορούμε να επηρεάσουμε την τύχη;
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι η τάση μας να αναζητούμε έλεγχο ακόμη και εκεί όπου δεν υπάρχει. Υπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν πάντοντε τον ίδιο αριθμό επειδή τον θεωρούν τυχερό. Αντίστοιχα, υπάρχουν άλλοι που πιστεύουν ότι αν ρίξουν οι ίδιοι τα ζάρια, έχουν περισσότερες πιθανότητες να πετύχουν το αποτέλεσμα που επιθυμούν.
Στην πραγματικότητα, σε μια δίκαιη και ανεξάρτητη τυχαία διαδικασία, τέτοιες επιλογές δεν επηρεάζουν τις μαθηματικές πιθανότητες. Το φαινόμενο είναι γνωστό στην ψυχολογία ως «ψευδαίσθηση ελέγχου» (illusion of control). Περιγράφει την τάση των ανθρώπων να υπερεκτιμούν την επιρροή που μπορούν να ασκήσουν σε αποτελέσματα τα οποία καθορίζονται κυρίως ή αποκλειστικά από την τύχη.
Αυτό εξηγεί γιατί ορισμένες προσωπικές συνήθειες ή τελετουργίες αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, παρότι δεν έχουν πραγματική επίδραση στην έκβαση ενός τυχαίου γεγονότος.
Γιατί βλέπουμε μοτίβα εκεί που δεν υπάρχουν;
Ας υποθέσουμε ότι ρίχνουμε ένα νόμισμα πέντε φορές και εμφανίζεται κάθε φορά κορώνα. Είναι αρκετοί εκείνοι που θα θεωρούσαν ότι στην έκτη ρίψη είναι πιο πιθανό να εμφανιστούν γράμματα. Ωστόσο, η πιθανότητα παραμένει 50%, εφόσον οι ρίψεις είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους και δεν τις επηρεάζει κάποιος άλλος παράγοντας.
Η πεποίθηση ότι ένα τυχαίο αποτέλεσμα «οφείλει» να εμφανιστεί επειδή δεν έχει εμφανιστεί για αρκετό διάστημα ονομάζεται «πλάνη του παίκτη» (gambler’s fallacy). Η ίδια λογική εμφανίζεται όταν κάποιος παρακολουθεί προηγούμενα αποτελέσματα στη ρουλέτα και συμπεραίνει ότι ένα συγκεκριμένο χρώμα είναι πλέον πιο πιθανό να εμφανιστεί.
Το πρόβλημα είναι ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δυσκολεύεται να αποδεχτεί πως μια ακολουθία αποτελεσμάτων μπορεί να είναι εντελώς τυχαία. Αναζητά εξηγήσεις και μοτίβα ακόμη και όταν αυτά δεν έχουν προβλεπτική αξία.
Γιατί θυμόμαστε περισσότερο τις φορές που σταθήκαμε τυχεροί;
Έστω ότι κάποιος προσπαθεί να προβλέψει το αποτέλεσμα μιας ρίψης νομίσματος δέκα φορές. Μαντεύει σωστά τις τρεις και λανθασμένα τις υπόλοιπες επτά. Αν μία από τις σωστές προβλέψεις συνοδεύεται από μια ιδιαίτερα έντονη εμπειρία, είναι πιθανό να τη θυμάται περισσότερο από τις αποτυχίες του. Αυτό συνδέεται με την επιλεκτική μνήμη και την τάση μας να δίνουμε μεγαλύτερη σημασία στις πληροφορίες που επιβεβαιώνουν τις πεποιθήσεις μας.
Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που θεωρεί έναν αριθμό τυχερό μπορεί να θυμάται με εντυπωσιακή λεπτομέρεια τις φορές που εμφανίστηκε, αλλά να μη δίνει την ίδια προσοχή στις πολυάριθμες φορές που δεν εμφανίστηκε. Με τον καιρό, αυτή η επιλεκτική ανάκληση μπορεί να ενισχύσει την πεποίθηση ότι η προσωπική του διαίσθηση λειτουργεί καλύτερα από όσο δείχνουν τα πραγματικά δεδομένα.
Γιατί μια επιτυχία μάς κάνει να θέλουμε να δοκιμάσουμε ξανά;
Η επιτυχία δημιουργεί συχνά την επιθυμία επανάληψης μιας εμπειρίας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν το αποτέλεσμα είναι απρόβλεπτο. Αν κάποιος προβλέψει σωστά έναν τυχαίο αριθμό, μπορεί να αισθανθεί ότι ανακάλυψε κάτι που αξίζει να επαναλάβει. Η επόμενη προσπάθεια αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον, επειδή υπάρχει η ανάμνηση της προηγούμενης επιτυχίας.
Όμως η επιβεβαίωση μιας πρόβλεψης δεν αποτελεί απόδειξη ικανότητας όταν το αποτέλεσμα καθορίζεται από την τύχη. Στα τυχερά παιχνίδια, αυτή η διάκριση είναι ιδιαίτερα σημαντική. Μια μεμονωμένη επιτυχία δεν μεταβάλλει τις πιθανότητες των επόμενων ανεξάρτητων γεγονότων, ούτε εγγυάται ότι μια συγκεκριμένη συμπεριφορά θα αποδειχθεί αποτελεσματική στο μέλλον.
Η επανάληψη, μάλιστα, μπορεί να αποκτήσει προβληματικά χαρακτηριστικά όταν κάποιος αρχίζει να αναζητά συνεχώς την αίσθηση που του προκάλεσε μια προηγούμενη νίκη.
Ποιες είναι οι αρνητικές συνέπειες του τζόγου;
Η ανάγκη να δοκιμάσει κάποιος ξανά την τύχη του δεν περιορίζεται πάντοτε σε μια περιστασιακή δραστηριότητα. Όταν η συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια γίνεται συστηματική, μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την οικονομική κατάσταση, την ψυχική υγεία και τις προσωπικές σχέσεις ενός ανθρώπου.
Οι οικονομικές απώλειες αποτελούν μία από τις πιο άμεσες συνέπειες. Ένας παίκτης που χάνει χρήματα στη ρουλέτα μπορεί να πιστέψει ότι η επόμενη περιστροφή θα ανατρέψει το αποτέλεσμα.
Αντίστοιχα, κάποιος που συμμετέχει συστηματικά σε αριθμολαχεία ενδέχεται να αυξήσει τα ποσά που δαπανά, θεωρώντας ότι μια μεγάλη επιτυχία βρίσκεται πλέον πιο κοντά. Και στις δύο περιπτώσεις, η πεποίθηση αυτή δεν στηρίζεται στις πραγματικές πιθανότητες.
Οι συνέπειες, ωστόσο, δεν είναι αποκλειστικά οικονομικές. Η προβληματική ενασχόληση με τον τζόγο μπορεί να συνοδεύεται από έντονο άγχος, ενοχές, διαταραχές ύπνου και δυσκολίες στις οικογενειακές ή κοινωνικές σχέσεις. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, μπορεί να οδηγήσει σε υπερχρέωση, κοινωνική απομόνωση και εξάρτηση.
Το σημαντικό είναι να αναγνωρίζουμε ότι τα τυχερά παιχνίδια δεν αποτελούν μέσο οικονομικής εξασφάλισης και ότι η προηγούμενη επιτυχία δεν αυξάνει τις πιθανότητες μιας μελλοντικής νίκης. Όταν η επιθυμία συμμετοχής γίνεται δύσκολο να ελεγχθεί, η αναζήτηση υποστήριξης από εξειδικευμένους επαγγελματίες μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική.
Πότε η αναζήτηση της τύχης γίνεται επικίνδυνη;
Η περιέργεια για το απρόβλεπτο αποτελεί φυσιολογικό στοιχείο της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Δεν έχει όμως όλες τις φορές τις ίδιες συνέπειες. Άλλο είναι να προσπαθεί κάποιος να μαντέψει το αποτέλεσμα μιας ρίψης νομίσματος χωρίς κανένα διακύβευμα και άλλο να συνδέει την ίδια ανάγκη πρόβλεψης με επαναλαμβανόμενες χρηματικές απώλειες.
Στη δεύτερη περίπτωση, η επιθυμία για επιβεβαίωση μπορεί να οδηγήσει σε αποφάσεις που δεν βασίζονται στη λογική αξιολόγηση των πιθανοτήτων. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η συμπεριφορά κατά την οποία κάποιος συνεχίζει να παίζει προσπαθώντας να ανακτήσει χρήματα που έχει ήδη χάσει. Η πρακτική αυτή, γνωστή ως chasing losses, αποτελεί αναγνωρισμένο προειδοποιητικό σημάδι προβληματικής ενασχόλησης με τα τυχερά παιχνίδια.
Η κατανόηση αυτών των ψυχολογικών μηχανισμών μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση λανθασμένων πεποιθήσεων και επικίνδυνων συμπεριφορών.
Η τύχη μάς συναρπάζει επειδή δεν μπορούμε να την ελέγξουμε
Ο άνθρωπος προσπαθεί διαρκώς να εξηγήσει τον κόσμο γύρω του. Αναζητά αιτίες, αναγνωρίζει μοτίβα και χρησιμοποιεί προηγούμενες εμπειρίες για να προβλέψει όσα θα ακολουθήσουν. Όταν όμως έρχεται αντιμέτωπος με την καθαρή τύχη, αυτοί οι μηχανισμοί δεν λειτουργούν πάντοτε όπως περιμένει.
Ένα τυχαίο αποτέλεσμα μπορεί να μας εκπλήξει, να μας απογοητεύσει ή να μας δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ότι είχαμε προβλέψει κάτι σημαντικό. Ίσως, τελικά, η ανάγκη μας να προκαλούμε την τύχη να συνδέεται περισσότερο με την επιθυμία να κατανοήσουμε το απρόβλεπτο παρά με την ίδια την πιθανότητα επιτυχίας.
Και το σημαντικότερο που μπορούμε να κατανοήσουμε είναι ότι η τύχη δεν επηρεάζεται από τις προσδοκίες, τις συνήθειες ή τις προηγούμενες επιτυχίες μας.
