Η Παγκόσμια Ημέρα Vegan (World Vegan Day) γιορτάζεται κάθε χρόνο την 1η Νοεμβρίου και έχει τις ρίζες της στη Μεγάλη Βρετανία. Η ιστορία της ξεκινά το 1994, όταν η Louise Wallis, τότε πρόεδρος της βρετανικής οργάνωσης The Vegan Society, καθιέρωσε την ημέρα με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από την ίδρυσή της.
Η ίδια η οργάνωση είχε ιδρυθεί το 1944, με πρωτοβουλία του Donald Watson και άλλων ανθρώπων που επιδίωκαν έναν τρόπο ζωής χωρίς την εκμετάλλευση των ζώων. Τότε καθιερώθηκε και ο όρος «vegan», ο οποίος προέκυψε από τη λέξη «vegetarian».
Αρχικά, η ημέρα είχε κυρίως επετειακό χαρακτήρα. Σταδιακά, όμως, εξελίχθηκε σε μια διεθνή αφορμή ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, ενώ ολόκληρος ο Νοέμβριος έχει πλέον καθιερωθεί από τη Vegan Society ως Παγκόσμιος Μήνας Vegan. Όπως αναφέρει η Vegan Society, σκοπός είναι να αναδειχθεί ένας τρόπος ζωής που επιδιώκει να περιορίσει, όσο είναι δυνατό και πρακτικά εφικτό, την εκμετάλλευση των ζώων.
Τι σημαίνει πραγματικά βιγκανισμός;
Ο βιγκανισμός δεν περιορίζεται στην αποχή από το κρέας. Πρόκειται για μια ευρύτερη φιλοσοφία ζωής που απορρίπτει, στον βαθμό που είναι εφικτό, τη χρήση και την εκμετάλλευση των ζώων για τροφή, ένδυση, ψυχαγωγία ή άλλους σκοπούς. Ένας vegan δεν καταναλώνει κρέας, ψάρια, γαλακτοκομικά, αυγά και άλλα προϊόντα ζωικής προέλευσης, ενώ επιδιώκει να αποφεύγει προϊόντα και πρακτικές που συνδέονται με την εκμετάλλευση των ζώων.
Για πολλούς, η επιλογή αυτή έχει πρωτίστως ηθικά κίνητρα, για άλλους συνδέεται με την προστασία του περιβάλλοντος ή με προσωπικές διατροφικές προτιμήσεις. Η Παγκόσμια ΗμέραVegan δεν έχει, ωστόσο, ως μοναδικό σκοπό να πείσει τους ανθρώπους να αλλάξουν ολοκληρωτικά τη ζωή τους. Αποτελεί όμως μια ευκαιρία να ενημερωθούν, να προβληματιστούν και να γνωρίσουν διαφορετικές επιλογές.
Πώς τιμάται στην Ελλάδα και στον κόσμο;
Σε πολλές χώρες, η 1η Νοεμβρίου συνοδεύεται από ενημερωτικές δράσεις, φεστιβάλ, εργαστήρια μαγειρικής, συζητήσεις για τα δικαιώματα των ζώων και πρωτοβουλίες που προωθούν τη φυτική διατροφή.
Στη Μεγάλη Βρετανία, η The Vegan Society πραγματοποιεί εκστρατείες ενημέρωσης σε όλη τη διάρκεια του Νοεμβρίου, ενώ στη Γερμανία οργανώνονται εκδηλώσεις με ενημερωτικά περίπτερα, γευσιγνωσίες και δράσεις ευαισθητοποίησης.
Στην Ελλάδα, ο βιγκανισμός έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια ολοένα και μεγαλύτερη παρουσία στον δημόσιο διάλογο, μέσα από φεστιβάλ, ενημερωτικές εκδηλώσεις και δράσεις ευαισθητοποίησης για τα δικαιώματα των ζώων και την προστασία του περιβάλλοντος.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Vegan Life Festival που ξεκίνησε στην Αθήνα το 2016 και επεκτάθηκε. Το φεστιβάλ έχει καθιερωθεί ως σημείο συνάντησης για ανθρώπους που ακολουθούν τον vegan τρόπο ζωής, αλλά και για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν καλύτερα τη φιλοσοφία του. Παρότι οι διοργανώσεις δεν συμπίπτουν απαραίτητα με την 1η Νοεμβρίου, συμβάλλουν στη διάδοση των μηνυμάτων της Παγκόσμιας Ημέρας Vegan, ενθαρρύνοντας τον διάλογο γύρω από τη σχέση του ανθρώπου με τα ζώα και το περιβάλλον.
Η υπερκατανάλωση κρέατος και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα
H Παγκόσμια ΗμέραVegan προσφέρει μια ευκαιρία να συζητήσουμε γύρω από το πόσο κρέας καταναλώνουμε και τι κόστος έχει αυτή η κατανάλωση για τον πλανήτη. Η παραγωγή κρέατος δεν είναι περιβαλλοντικά ουδέτερη καθώς απαιτεί φυσικούς πόρους, εκτάσεις γης, ζωοτροφές και νερό, ενώ συνδέεται με εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.
Σύμφωνα με έκθεση του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), τα συστήματα κτηνοτροφικής παραγωγής ευθύνονταν για περίπου το 12% των ανθρωπογενών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου παγκοσμίως, με βάση τα δεδομένα του 2015. Στο ποσοστό αυτό περιλαμβάνονται όχι μόνο οι άμεσες εκπομπές από τα ζώα, αλλά και άλλες δραστηριότητες της παραγωγικής αλυσίδας.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το αποτύπωμα της εκτροφής βοοειδών, η οποία, σύμφωνα με την ίδια έκθεση, αντιπροσωπεύει περίπου το 62% των εκπομπών του κτηνοτροφικού τομέα. Το ζήτημα, επομένως, δεν αφορά αποκλειστικά το αν κάποιος καταναλώνει ή όχι ζωικά προϊόντα.
Αφορά και ένα παραγωγικό μοντέλο που καλείται να καλύψει τεράστιες καταναλωτικές ανάγκες, συχνά με σοβαρές συνέπειες για το περιβάλλον.
Χρειαζόμαστε πραγματικά τις ποσότητες κρέατος που καταναλώνουμε ή έχουμε συνηθίσει σε ένα διατροφικό μοντέλο που υπερβαίνει τις ανάγκες μας;
Η φύση πληρώνει το τίμημα των διατροφικών μας συνηθειών
Οι συνέπειες της παραγωγής ζωικών προϊόντων δεν περιορίζονται στην κλιματική αλλαγή. Η επέκταση των καλλιεργούμενων εκτάσεων για ζωοτροφές, η αποψίλωση δασών και η μετατροπή φυσικών οικοσυστημάτων σε βοσκοτόπια ασκούν σημαντικές πιέσεις στη βιοποικιλότητα.
Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάζει το Our World in Data, περίπου το 80% της παγκόσμιας γεωργικής γης χρησιμοποιείται για την κτηνοτροφία, συμπεριλαμβανομένων των βοσκοτόπων και των καλλιεργειών ζωοτροφών.
Πρόκειται για μια ιδιαίτερα μεγάλη έκταση, εάν αναλογιστούμε ότι τα ζωικά προϊόντα προσφέρουν πολύ μικρότερο ποσοστό των θερμίδων που καταναλώνει παγκοσμίως ο άνθρωπος. Φυσικά, δεν έχουν όλες οι μορφές κτηνοτροφίας το ίδιο περιβαλλοντικό αποτύπωμα, ούτε μπορούν όλες οι εκτάσεις βοσκής να μετατραπούν σε καλλιεργήσιμη γη. Ωστόσο, τα δεδομένα αναδεικνύουν την ανάγκη να επανεξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο παράγουμε και καταναλώνουμε την τροφή μας.
Και όταν μιλάμε για την προστασία των ζώων, δεν μπορούμε να αγνοούμε τα άγρια ζώα που χάνουν τους φυσικούς τους βιότοπους εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας.
Τα ζώα της κτηνοτροφίας είναι μέρος της συζήτησης
Η Παγκόσμια ΗμέραVegan φέρνει στο προσκήνιο και ένα ζήτημα που συχνά αποφεύγουμε. Τη διαφορετική στάση μας απέναντι στα ζώα, ανάλογα με τον ρόλο που τους έχουμε αποδώσει. Ένας σκύλος ή μια γάτα αντιμετωπίζονται ως μέλη της οικογένειας, ενώ ένα γουρούνι, μια αγελάδα ή μια κότα αντιμετωπίζονται κυρίως ως ζώα παραγωγής.
Αυτή η διάκριση δεν σημαίνει ότι όποιος καταναλώνει κρέας αδιαφορεί για τα ζώα. Αναδεικνύει, όμως, μια αντίφαση στη σχέση του ανθρώπου με τα υπόλοιπα έμβια όντα. Τα ζώα που εκτρέφονται για την παραγωγή τροφίμων έχουν επίσης ανάγκες, αισθάνονται πόνο και στρες και η ευζωία τους δεν μπορεί να θεωρείται δευτερεύον ζήτημα.
Ιδιαίτερα στα εντατικά συστήματα εκτροφής, οι συνθήκες διαβίωσης, ο περιορισμός της φυσικής συμπεριφοράς και οι πρακτικές παραγωγής δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για το επίπεδο προστασίας που τους παρέχουμε. Η συζήτηση για καλύτερες συνθήκες εκτροφής, αυστηρότερους ελέγχους και ουσιαστική εφαρμογή της νομοθεσίας για την ευζωία των παραγωγικών ζώων αφορά ολόκληρη την κοινωνία και όχι αποκλειστικά τους vegan.
Χρειάζεται να γίνουμε όλοι vegan;
Αυτό το ερώτημα προκαλεί τις περισσότερες αντιπαραθέσεις. Από τη μία πλευρά, ο βιγκανισμός αποτελεί μια συνειδητή ηθική στάση που επιδιώκει την αποφυγή της εκμετάλλευσης των ζώων. Από την άλλη, οι διατροφικές συνήθειες των ανθρώπων επηρεάζονται από την παράδοση, τον πολιτισμό, την οικονομική δυνατότητα, την πρόσβαση σε τρόφιμα και τις προσωπικές τους ανάγκες.
Δεν χρειάζεται, ωστόσο, να μετατραπεί αυτή η συζήτηση σε αντιπαράθεση ανάμεσα σε «καλούς» και «κακούς» καταναλωτές. Η επιστημονική συζήτηση για τη βιώσιμη διατροφή δεν περιορίζεται στην πλήρη αποχή από τα ζωικά προϊόντα.
Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) επισημαίνει ότι η στροφή προς περισσότερο φυτικές διατροφικές επιλογές και η μείωση της κατανάλωσης ζωικών προϊόντων, ιδιαίτερα από μηρυκαστικά, μπορούν να περιορίσουν τις περιβαλλοντικές πιέσεις και να συμβάλουν στην προστασία των οικοσυστημάτων.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και η μείωση της υπερβολικής κατανάλωσης κρέατος μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας ουσιαστικής αλλαγής. Η επιλογή περισσότερων οσπρίων, λαχανικών και άλλων φυτικών τροφίμων, η αποφυγή της σπατάλης και η μεγαλύτερη προσοχή στην προέλευση των προϊόντων είναι βήματα που μπορούν να ενταχθούν στην καθημερινότητα χωρίς να απαιτούν απαραίτητα μια ολοκληρωτική αλλαγή διατροφικής ταυτότητας.
Η μετάβαση σε ένα πιο βιώσιμο διατροφικό σύστημα προϋποθέτει πολιτικές αποφάσεις, αλλαγές στην παραγωγή, υποστήριξη των παραγωγών και ουσιαστική ενημέρωση των καταναλωτών.
Μια ημέρα για προβληματισμό, όχι για διαχωρισμούς
Η Παγκόσμια ΗμέραVegan δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως μια ημέρα αντιπαράθεσης ανάμεσα σε όσους καταναλώνουν ζωικά προϊόντα και σε όσους έχουν επιλέξει να τα αποκλείσουν από τη ζωή τους. Μπορεί να αποτελέσει μια αφορμή για να σκεφτούμε πιο ουσιαστικά τη σχέση μας με τα ζώα και τη φύση.
Γιατί η φιλοζωία δεν εξαντλείται στη φροντίδα των ζώων συντροφιάς. Συνδέεται και με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τα παραγωγικά ζώα, με την προστασία της άγριας ζωής και με τις επιλογές που επηρεάζουν το περιβάλλον στο οποίο ζούμε όλοι. Δεν είναι απαραίτητο να συμφωνούμε σε όλα για να αναγνωρίσουμε ότι η υπερκατανάλωση, η σπατάλη και η ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων αποτελούν πραγματικά προβλήματα.
Και εν τέλει δεν είναι το θέμα αν θα γίνουμε όλοι vegan, αλλά αν μπορούμε να γίνουμε όλοι περισσότερο συνειδητοποιημένοι απέναντι στις συνέπειες των επιλογών μας. Και αυτό να είναι το σημαντικότερο μήνυμα της 1ης Νοεμβρίου.
