Την άνοιξη του 1901, ο Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη, Δ. Μπότασης, περιέγραφε σε επίσημη αναφορά του προς τον υπουργό Εσωτερικών Γ. Θεοτόκη την εικόνα περίπου 800 Ελλήνων που περίμεναν έξω από το κτήριο του προξενείου αναζητώντας βοήθεια για να εισέλθουν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι περισσότεροι από αυτούς τους ανθρώπους είχαν ξεκινήσει το ταξίδι τους από τις αποβάθρες της Πάτρας, η οποία εξελίχθηκε στη βασική πύλη εξόδου για εκατοντάδες χιλιάδες συμπατριώτες μας.
Συνολικά, από το 1880 έως το 1940, υπολογίζεται ότι 512.000 Έλληνες μετανάστευσαν στις ΗΠΑ. Η κύρια περίοδος αναχωρήσεων σημειώθηκε μεταξύ 1890 και 1917, όταν 450.000 άτομα ταξίδεψαν σε διάστημα 27 ετών, δηλαδή σχεδόν 16.600 άνθρωποι ετησίως.
Ένα ακόμη κύμα 70.000 ατόμων ακολούθησε από το 1918 έως το 1924, προτού τεθούν σε εφαρμογή οι αμερικανικές ποσοστώσεις. Ο κύριος όγκος προερχόταν από περιοχές της Πελοποννήσου, όπως η Αρκαδία, η Λακωνία, η Αχαΐα και η Ηλεία, επιβιβαζόμενος κυρίως σε πλοία ξένων εταιρειών, όπως η γερμανική «Hamburg American Line» και η αυστριακή «Austro Americana», καθώς η πρώτη ελληνική γραμμή ιδρύθηκε το 1907.
Η κατάρρευση της σταφίδας και το κόστος της αναχώρησης
Η βασική κινητήρια δύναμη πίσω από αυτό το κύμα ήταν η σταφιδική κρίση. Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, η κορινθιακή σταφίδα αποτελούσε πάνω από το 50% των συνολικών εξαγωγών της χώρας, στηρίζοντας την οικονομία της Δυτικής Πελοποννήσου. Όταν τα γαλλικά αμπέλια ανέκαμψαν από τη φυλλοξήρα το 1893, η διεθνής αγορά κατέρρευσε, οι τιμές έπεσαν κάτω από τα έξοδα μεταφοράς και η Ελλάδα κήρυξε πτώχευση στις 10 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους.
Το ταξίδι δεν ήταν εφικτό για όλους, καθώς απαιτούσε σημαντικά κεφάλαια για εισιτήρια και πράκτορες:
-
Πολλοί μικροκτηματίες αναγκάζονταν να υποθηκεύσουν τα χωράφια τους.
-
Οι τόκοι των δανείων κυμαίνονταν αρχικά μεταξύ 20% και 30% σε μετρητά.
-
Με τις επιπλέον απαιτήσεις των δανειστών σε αγροτικά είδη (όπως γάλα και βούτυρο), η συνολική επιβάρυνση έφτανε συχνά στο 70% με 80%.
Οι συνθήκες του ταξιδιού και ο έλεγχος στο Ellis Island
Τα πλοία της γραμμής είχαν χωρητικότητα 5.000 έως 6.000 τόνων και μετέφεραν από 1.200 έως 1.300 επιβάτες, με το υπερατλαντικό ταξίδι να διαρκεί περισσότερες από 20 ημέρες. Οι μετανάστες στοιβάζονταν στο κατάστρωμα ή σε αμπάρια χωρίς επαρκή αερισμό και φωτισμό, ενώ οι ναυτικοί κανονισμοί προέβλεπαν τη ρίψη όσων πέθαιναν στη θάλασσα μέσα σε ασφαλτωμένα φέρετρα.
Κατά την άφιξή τους στο Ellis Island, οι ταξιδιώτες υποβάλλονταν σε ιατρικούς ελέγχους και οικονομική εξέταση από τις αρχές. Μόνο το τελευταίο τρίμηνο του 1900 αποβιβάστηκαν 1.267 Έλληνες, αριθμός σχεδόν διπλάσιος σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Παράλληλα, υπήρχαν περιπτώσεις αποκλεισμού, όπως το 1906, όταν απορρίφθηκαν 432 άτομα λόγω δεσμευτικών εργασιακών συμβολαίων που υποδείκνυαν καθεστώς εκμετάλλευσης.
Μετανάστες επιβιβάζονται σε μικρά πλοία
Τα εμβάσματα, η Αυστραλία και η εικόνα του λιμανιού σήμερα
Αν και πολλοί αναχωρούσαν με στόχο τη συγκέντρωση χρημάτων και την επιστροφή τους, τελικά μόνο ένα 30% επαναπατρίστηκε πριν από το 1930, ορισμένοι εκ των οποίων για να συμμετάσχουν στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913. Τα οικονομικά εμβάσματα προς την Ελλάδα ανήλθαν στα 97 εκατομμύρια δολάρια το 1919 και στα 1,2 εκατομμύρια το 1920. Μετέπειτα στοιχεία έδειξαν ότι το 2000 περίπου 1,15 εκατομμύριο κάτοικοι των ΗΠΑ δήλωναν ελληνική καταγωγή, ενώ το 2005 το State Department υπολόγιζε τους Αμερικανούς με ελληνικές ρίζες σε τρία εκατομμύρια.
Μεταπολεμικά, το λιμάνι της Πάτρας εξυπηρέτησε το δεύτερο μεταναστευτικό κύμα προς τη Γερμανία και την Αυστραλία.
Για την Αυστραλία, τα ταξίδια ξεκίνησαν μαζικά τη δεκαετία του 1950, με την ελληνική κοινότητα να σημειώνει υψηλά ποσοστά διατήρησης της μητρικής γλώσσας στη δεύτερη και τρίτη γενιά:
-
Έλληνες: 46,7%
-
Ιταλοί: 40,7%
-
Γερμανοί: 18,9%
-
Ισπανοί: 15,2%
Η γραμμή ολοκλήρωσε τον κύκλο της το 1977 με το τελευταίο δρομολόγιο του υπερωκεάνιου «Αυστράλις».
Σε αντίθεση με άλλα ιστορικά λιμάνια μετανάστευσης, όπως το Cobh στην Ιρλανδία ή το Ellis Island στις ΗΠΑ που λειτουργούν ως οργανωμένα μουσεία μνήμης, το σημείο αναχώρησης στην Πάτρα δεν διαθέτει κάποια αναμνηστική πλάκα ή μνημείο, παραμένοντας σήμερα ένας κοινός χώρος στάθμευσης.
