Ανίκανος ή απόλυτα ικανός να εξυπηρετεί τα μεγάλα συμφέροντα; Αυτό το ερώτημα κυριαρχεί στην αγορά ενέργειας για τον Κυριάκο Μητσοτάκη, μετά την είδηση ότι η Ιταλία πήρε έγκριση για επιβολή πλαφόν 59 ευρώ/μεγαβατώρα για το φυσικό αέριο προς ηλεκτροπαραγωγή. Παρότι εγχώριοι φιλοκυβερνητικοί παράγοντες προσπαθούν να μειώσουν την επίδραση του μέτρου, είναι πρόδηλο ότι, ακόμη και μέσα σε ένα πλαίσιο στο οποίο ο καθένας δρα για την «πάρτη» του στην ΕΕ, η κυβέρνηση δεν προχώρησε ούτε τώρα σε κινήσεις ουσιαστικής ελάφρυνσης των καταναλωτών. Παράλληλα χρησιμοποιεί ως άλλοθι την ανυπαρξία κεντρικής πολιτικής από την Κομισιόν, που τώρα θυμήθηκε να βάλει μπροστά σχέδιο για την ενεργειακή ένωση, διατηρώντας στα ύψη τις τιμές στην ενέργεια.
Το Documento απευθύνθηκε σε ανθρώπους της αγοράς ενέργειας, πανεπιστημιακούς και πολιτικούς επιχειρώντας να κατανοήσει ποιους ευνοεί αυτή η αλλητροφοδοτούμενη απραξία.
Εξάρτηση και αδράνεια
«Η Ευρώπη πληρώνει ακριβά την ενεργειακή της εξάρτηση και ακόμη ακριβότερα την πολιτική της αδράνεια» λέει ο Γρηγόρης Στεργιούλης, χημικός μηχανικός και πρώην διευθύνων σύμβουλος των ΕΛΠΕ. «Οι πολίτες περιορίζουν τις δαπάνες τους, οι επιχειρήσεις μετακυλίουν το αυξημένο κόστος στους καταναλωτές και η ευρωπαϊκή βιομηχανία χάνει ανταγωνιστικότητα. Οι ενεργειακές αναταράξεις, που επιδεινώθηκαν από τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, αποκάλυψαν μια στρατηγική αντίφαση: η Ευρώπη επιδιώκει αυτονομία, αλλά παραμένει εκτεθειμένη σε ακριβές εισαγωγές και γεωπολιτικούς εκβιασμούς. Οσο η τεχνολογική της υπεροχή αμφισβητείται τόσο περισσότερο η ανταγωνιστικότητα κινδυνεύει να στηρίζεται στη συμπίεση των μισθών αντί στην παραγωγικότητα και την καινοτομία».
Συνθέτοντας τη μεγάλη εικόνα, ο συνομιλητής μας αναφέρεται στον βορρά που «επιμένει στη δημοσιονομική πειθαρχία» και στον «νότο που ζητά μεγαλύτερη ευελιξία». Την ίδια ώρα «οι πολίτες παρακολουθούν κυβερνήσεις να ανταλλάσσουν επιστολές, χωρίς αποτελεσματικό κοινό σχεδιασμό». Για εκείνον «οι εθνικές πρωτοβουλίες δεν υποκαθιστούν μια ευρωπαϊκή στρατηγική. Χρειάζονται κοινές προμήθειες φυσικού αερίου, επενδύσεις σε δίκτυα και αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας, διασυνδέσεις και συντονισμός των ενεργειακών αγορών». Παράλληλα, «απαιτείται δίκαιη φορολόγηση των έκτακτων κερδών που προκύπτουν από τις ενεργειακές αναταράξεις. Η διαφοροποίηση των προμηθευτών είναι αναγκαία, αλλά δεν πρέπει να δημιουργεί νέες εξαρτήσεις και δυσβάσταχτο κόστος».
Μακροπρόθεσμος σχεδιασμός
Η ενεργειακή πολιτική «δεν μπορεί να εξαντλείται σε επιδοτήσεις καυσίμων και προσωρινές ενισχύσεις» εξηγεί ο Γρ. Στεργιούλης. Ενώ συμπληρώνει μεταξύ άλλων ότι «η απολιγνιτοποίηση χωρίς επαρκείς εναλλακτικές λύσεις και υποδομές μπορεί να αυξήσει την έκθεση στις διεθνείς τιμές των ορυκτών καυσίμων».
Ταυτόχρονα η διερεύνηση πιθανών εγχώριων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων «πρέπει να προχωρήσει με διαφάνεια και αυστηρούς περιβαλλοντικούς όρους. Η προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων στην ανατολική Μεσόγειο απαιτεί σταθερή διπλωματία, διεθνείς συμμαχίες και προσήλωση στο διεθνές δίκαιο». Και καταλήγει ο Γρ. Στεργιούλης: «Η ενεργειακή κρίση είναι ζήτημα παραγωγικού μοντέλου, κοινωνικής συνοχής και στρατηγικής αυτονομίας. Η αδράνεια εντείνει τη δυσαρέσκεια και προσφέρει έδαφος στην ακροδεξιά. Η Ευρώπη χρειάζεται κοινή ενεργειακή στρατηγική και η Ελλάδα συγκεκριμένο σχέδιο με μετρήσιμους στόχους. Γιατί το κόστος της πολιτικής αδράνειας το πληρώνουν οι πολίτες, οι εργαζόμενοι και η παραγωγή».
Κρίση χωρίς επιστροφή
Για τον διδάσκοντα Διεθνή Χρηματοοικονομική και Τραπεζική στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κώστα Μελά, δεν πρέπει να περιμένουμε «συνέπεια από την ηγεσία της ΕΕ, ειδικά σήμερα». Πέρα από αυτό στέκεται στο γεγονός ότι η ΕΕ κατέστρεψε τη σχέση της με τη Μόσχα «χωρίς να έχει έτοιμη εναλλακτική λύση. Δεν ετοίμασε τους ευρωπαϊκούς λαούς ούτε τις χώρες-μέλη για να υποκαταστήσει το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο που έκοψε».
Από εκεί και πέρα σημειώνει ότι η ενεργειακή κρίση είναι διαφορετική από χώρα σε χώρα, ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να δοθεί χώρος στις κυβερνήσεις να συνδράμουν ενεργά, προστατεύοντας τους πολίτες. «Αμάν με αυτούς τους δημοσιονομικούς χώρους. Θα πεθάνουν όλοι οι Ευρωπαίοι κι εμείς θα μιλάμε ακόμη για δημοσιονομικούς χώρους» λέει χαρακτηριστικά ο Κ. Μελάς.
Προσθέτει ότι μπορεί τα μέτρα να λαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο, ωστόσο αυτό θα μπορούσε να γίνει «με την καθοδήγηση της ΕΕ ανά χώρα και έτσι να δοθεί συγκεκριμένη ανακούφιση στους λαούς της Ευρώπης». Κατά τον πανεπιστημιακό, «για να μπορέσουν να επιζήσουν οι λαοί της Ευρώπης» και να μην καταφεύγουν στην ακροδεξιά είναι αναγκαία η λήψη προστατευτικών μέτρων. Ωστόσο δεν πιστεύει ότι θα συμβεί· τουναντίον: «Παρότι συνηθίζουμε να λέμε ότι η ΕΕ θα προχωρά μέσα από τις κρίσεις, σιγά σιγά πλησιάζουμε προς μια μεγάλη κρίση, που πιθανόν να μην έχει επιστροφή».
«Ασφυκτικές διαστάσεις»
Για τον υπεύθυνο του τομέα Ενέργειας και βουλευτή του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ Φραγκίσκο Παρασύρη, «η ενεργειακή φτώχεια δεν είναι ένας δείκτης σε έναν ευρωπαϊκό πίνακα. Είναι το σπίτι που μένει κρύο τον χειμώνα, το διαμέρισμα που γίνεται αφόρητο το καλοκαίρι, ο λογαριασμός που μένει απλήρωτος επειδή προηγούνται το ενοίκιο και τα τρόφιμα». Κατά τη συζήτησή μας ο Φρ. Παρασύρης παραθέτει τα «αποκαλυπτικά», όπως τα χαρακτηρίζει, στοιχεία της Eurostat. Σύμφωνα με αυτά, το 2025: Το 18,1% του πληθυσμού αδυνατούσε να θερμάνει επαρκώς την κατοικία του έναντι 8,8% στην ΕΕ. Επιπλέον, το 27,5% βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού έναντι 20,9% στην ΕΕ. Και το 87,1% δήλωνε έστω κάποια δυσκολία να τα βγάλει πέρα, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν 42,5%.
«Πρόκειται για ευρωπαϊκή κρίση κόστους ζωής, η οποία στην Ελλάδα παίρνει πολύ πιο ασφυκτικές διαστάσεις» λέει και προσθέτει: «Η ενεργειακή ένδεια προστίθεται στο δυσβάσταχτο κόστος στέγασης, στους πιεσμένους οικογενειακούς προϋπολογισμούς και στις κατοικίες που δεν προστατεύονται ούτε από το κρύο ούτε από τον καύσωνα».
Δεν υπάρχει καταγραφή
Παράλληλα ο Φρ. Παρασύρης καταγγέλλει ότι, παρότι εδώ και μια τετραετία έχουν ζητήσει πλήρη, ετήσια και δημόσια αποτύπωση της ενεργειακής κρίσης, «η κυβέρνηση δεν δημοσιεύει ολοκληρωμένα στοιχεία όπως οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ.». Οπως εξηγεί, «δημοσιεύει απλώς επιμέρους δείκτες. Παρότι οι τελευταίες συγκεντρωτικές εκτιμήσεις αφορούν το 2023 για το Εθνικό Σχέδιο Δράσης, η ετήσια έκθεση προόδου που εξακολουθεί να είναι αναρτημένη στην ιστοσελίδα του ΥΠΕΝ είναι εκείνη του 2021. Παρά τις αλλεπάλληλες προσπάθειες μέσω του κοινοβουλευτικού ελέγχου που έχουμε κάνει, το υπουργείο είτε δεν απαντάει καθόλου είτε απαντάει αποσπασματικά».
Σημειώνει ακόμη ότι στη χώρα μας προγράμματα όπως το «Εξοικονομώ» και το «Αλλάζω Σύστημα Θέρμανσης και Θερμοσίφωνα» δοκιμάζονται από «παρατάσεις, γραφειοκρατία και ανολοκλήρωτες εργασίες» καθώς και από «καθυστερήσεις, τεχνικά εμπόδια και χαμηλή αρχική αξιοποίηση επιταγών». Για «την οικογένεια που δεν μπορεί να προκαταβάλει χρήματα, η αναβάθμιση που καθυστερεί σημαίνει ακόμη έναν χειμώνα σε παγωμένο σπίτι και ένα καλοκαίρι χωρίς προστασία» υπογραμμίζει.
«Ενεργειακή ασφυξία»
Ο Θέμης Τζήμας, επίκουρος καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Λευκωσίας, επισημαίνει: «Οι συνθήκες ενεργειακής κρίσης στην ΕΕ σωρεύονται από τη στιγμή που αποφάσισε να έρθει σε αντιπαράθεση με τη Ρωσία. Σε συνδυασμό με τη σύμπλευσή της με τη γενοκτονία στην Παλαιστίνη, αυτή η επιλογή οδήγησε σε ενεργειακή ασφυξία».
Παράλληλα, ο Θ. Τζήμας εξηγεί ότι έχουμε υψηλή τιμή βενζίνης λόγω υψηλής φορολόγησης, «καθώς το δημοσιονομικό ζήτημα παραμένει πρωτεύον για την ελληνική κυβέρνηση και την ΕΕ. Ωστόσο η υπερχρέωση αυτή δεν οφείλεται στην έλλειψη φόρων, αλλά στις ανισότητες που τροφοδοτούν την ασφυξία. Επομένως, πρέπει να παραμεριστεί το δημοσιονομικό ζήτημα, ειδικά σε χώρες όπως η δική μας, όπου η φορολόγηση καθορίζει την τιμή των καυσίμων».
«Βούτυρο ή κανόνια»
Για τον Σπύρο Μιχαλακάκη, πρώην πρόεδρο και διευθύνοντα σύμβουλο της ελληνικής BP και ενεργειακό αναλυτή, η Ευρώπη είναι εκείνη που έβαλε δύσκολα στον εαυτό της «ακολουθώντας άκριτα τη στρατηγική των ΗΠΑ» τόσο στη γεωπολιτική όσο και στην ενέργεια. «Αντί να συμβάλει σε μια αρχιτεκτονική ασφάλειας για όλη την περιοχή, περιλαμβανομένης της Ρωσίας, έχει επιλέξει τη συγκρουσιακή λογική που επέβαλαν οι ΗΠΑ». Υπογραμμίζει ότι η ΕΕ θα έπρεπε να συμβάλει στον τερματισμό του πολέμου. Αντ’ αυτού βοηθά στη συνέχειά του «και μάλιστα προετοιμάζεται για τα χειρότερα, με γιγαντιαίων διαστάσεων εξοπλιστικά προγράμματα, όπως το “ReArm EU”».
Στο δίλημμα «βούτυρο ή κανόνια» η ΕΕ επιλέγει το δεύτερο σε βάρος των «λαών και της ασφάλειας τελικά» λέει ο Σπ. Μιχαλακάκης και συνεχίζει: «Η λογική προσέγγιση θα ήταν η ΕΕ να έχει παραγωγικές επαφές με όλους, και με τη Ρωσία, με σκοπό να λήξει η σύγκρουση».
Οικονομική καταστροφή
Στο οικονομικό σκέλος αυτής της εξίσωσης ο Σπ. Μιχαλακάκης εξηγεί ότι ο τερματισμός «της φτηνής ενέργειας από τη Ρωσία και η άνω του 60% εξάρτηση από τις ΗΠΑ, σε πολύ υψηλότερες τιμές, ουσιαστικά καταστρέφουν την ευρωπαϊκή οικονομία, ειδικά τη βιομηχανία». Είναι χαρακτηριστικό ότι σήμερα η Ευρώπη πληρώνει το εισαγόμενο LNG έως και δέκα φορές ακριβότερα «από ό,τι στοιχίζει στη βιομηχανία των ΗΠΑ» προσθέτει.
Ο Σπ. Μιχαλακάκης προκρίνει τη ριζική «αλλαγή πολιτικής γενικότερα και ενεργειακής ειδικότερα». Οπως λέει, υπάρχουν «φωνές προς αυτή την κατεύθυνση, αν και με διαφορετικά κίνητρα κατά περίπτωση», ευελπιστώντας ότι θα συμβάλουν στην αλλαγή πορείας. Φυσικά δεν παραβλέπει ότι το πρόβλημα εντοπίζουν και ακραίες συντηρητικές δυνάμεις που «σπεκουλάρουν πάνω σε αυτό παρουσιαζόμενες σαν φιλειρηνικές, ενώ δεν είναι. Σε κάθε περίπτωση, οι λαοί έχουν τη δυνατότητα να επιβάλουν ότι η πρόοδος και η ευημερία είναι στην ειρήνη και όχι στον πόλεμο».
«Χρηματιστηριακό προϊόν»
«Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά κοινωνική και ενεργειακή κρίση. Και οι πολίτες της πληρώνουν καθημερινά το τίμημα» αναφέρει ο βουλευτής και κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος ΣΥΡΙΖΑ — ΠΣ Χρήστος Γιαννούλης. Οπως σημειώνει, «στο ηλεκτρικό ρεύμα, στη θέρμανση, στο σουπερμάρκετ, το κόστος παραγωγής. Η ακρίβεια δεν εξαντλεί τα εισοδήματα μόνο. Εξαντλεί την αξιοπρέπεια και την αντοχή των ανθρώπων. Και τι απαντά η ΕΕ; Πολύ συχνά καθυστερήσεις, ημίμετρα και ευχολόγια. Αντί για κοινή ευρωπαϊκή πολιτική προστασίας των καταναλωτών, βλέπουμε την ευθύνη να μεταφέρεται στις εθνικές κυβερνήσεις. Και κυβερνήσεις, όπως αυτή της ΝΔ, να επικαλούνται την Ευρώπη για να δικαιολογήσουν τη δική τους αδράνεια».
Ο τομεάρχης Ενέργειας και Περιβάλλοντος της ΚΟ του ΣΥΡΙΖΑ — ΠΣ ξεκαθαρίζει ότι «η ενέργεια δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως χρηματιστηριακό προϊόν». Αναφέρει συγκεκριμένα: «Είναι κοινωνικό αγαθό. Είναι προϋπόθεση αξιοπρεπούς διαβίωσης και παραγωγικής δραστηριότητας. Δεν είναι δυνατόν τα νοικοκυριά να αγωνιούν για τον επόμενο λογαριασμό, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις να παλεύουν για την επιβίωσή τους και την ίδια στιγμή να θεωρούμε φυσιολογικά τα υπερκέρδη στην αγορά ενέργειας».
Ο Χρ. Γιαννούλης σημειώνει ακόμη την ανάγκη ευρωπαϊκής παρέμβασης στη διαμόρφωση των τιμών, αλλά και την «αποτελεσματική φορολόγηση των πραγματικών υπερκερδών, ισχυρό δημόσιο έλεγχο των ενεργειακών υποδομών και ουσιαστική προστασία των ευάλωτων καταναλωτών».
«Χρειαζόμαστε» τονίζει «επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, στην αποθήκευση και στα δίκτυα, με ενεργειακές κοινότητες και συμμετοχή των πολιτών. Οχι μια πράσινη μετάβαση που συγκεντρώνει τα οφέλη σε λίγους και μεταφέρει το κόστος στους πολλούς. Και πάνω απ’ όλα χρειαζόμαστε πολιτική βούληση».
Για τον βουλευτή το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν πόροι. «Είναι ποιον επιλέγουμε να προστατεύσουμε. Τους ισχυρούς της αγοράς ή την κοινωνική πλειοψηφία; Η απάντηση της Αριστεράς πρέπει να είναι ξεκάθαρη. Κανένα σπίτι στο σκοτάδι, καμία μικρή επιχείρηση χωρίς προοπτική, κανένας άνθρωπος μόνος απέναντι στην ακρίβεια. Η ενέργεια πρέπει να υπηρετεί την κοινωνία. Οχι η κοινωνία τα κέρδη της ενέργειας».
