Η πολεμική σύρραξη στα Στενά του Ορμούζ και στην Υεμένη κάνει την ευρωπαϊκή οικονομία να τρίζει συθέμελα. Η Ευρώπη καλείται να χρηματοδοτήσει ταυτόχρονα την άμυνά της, την ενεργειακή απεξάρτηση και την προστασία των πολιτών από την ακρίβεια, ενώ ο δανεισμός ακριβαίνει και οι κυβερνήσεις συγκρούονται για το ποιος θα πληρώσει.
Η συνεδρίαση του Eurogroup στο Δουβλίνο την Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου ανέδειξε αυτή την αντίφαση. Πίσω από τις διαβεβαιώσεις περί ανθεκτικότητας κρύβεται ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, ο οποίος στενεύει τα περιθώρια ανάπτυξης της ευρωπαϊκής οικονομίας. Ο υπουργός Οικονομικών και πρόεδρος του Eurogroup Κυριάκος Πιερρακάκης αναγνώρισε ότι οι διεθνείς χρηματοπιστωτικές συνθήκες γίνονται αυστηρότερες και πως η παρατεταμένη άνοδος των αποδόσεων των ομολόγων θα αυξήσει την πίεση στους εθνικούς προϋπολογισμούς. Συνέδεσε την εξέλιξη με τις τιμές της ενέργειας και τη μεγάλη παγκόσμια ζήτηση κεφαλαίων.
Από την άλλη πλευρά, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν είχε παρουσιάσει στην ομιλία της για την κατάσταση της Ενωσης νέα αμυντικά σχέδια, ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας και ένα εργαλείο κατασκευής κοινής αεράμυνας και στρατιωτικών δορυφόρων.
Πιέσεις στα ομόλογα
Εν προκειμένω, στην προβληματική εισέρχονται τα ομόλογα. Ας μην ξεχνάμε ότι η απόδοση του γερμανικού δεκαετούς ομολόγου, η οποία αποτελεί το βασικό σημείο αναφοράς για την ευρωζώνη, κυμαίνεται πλέον στην περιοχή του 3,48% με 3,52%. Ειδικότερα το γερμανικό δεκαετές, που πριν από έξι χρόνια είχε αρνητική απόδοση, έφτασε στα μέσα Σεπτεμβρίου το 3,57%. Το αμερικανικό ξεπέρασε το 5% για πρώτη φορά από το 2007, το γαλλικό βρέθηκε στο 4,55% και το βρετανικό στο 5,43%.
Αφορμή για την πίεση στα επιτόκια παραμένει η ενέργεια. Το πετρέλαιο μπρεντ, από τα 86 δολάρια τον Αύγουστο, ξεπέρασε τα 109 μετά τις επιθέσεις στα Στενά του Ορμούζ και τις ανησυχίες για τις σαουδαραβικές εξαγωγές. Η Κιμ Φουστιέ, ανώτερη αναλύτρια πετρελαίου και φυσικού αερίου της τράπεζας HSBC, χαρακτήρισε τα Στενά «μονίμως προβληματικά», εκτιμώντας ότι, αν αποτύχει η διπλωματία και οι ροές μείνουν στα σημερινά επίπεδα, το βαρέλι ενδέχεται να φτάσει τα 120 δολάρια.
Το ευρωπαϊκό φυσικό αέριο πέρασε τα 82 ευρώ ανά μεγαβατώρα, με τις αποθήκες στο 67% έναντι πενταετούς μέσου 84%. Απαντώντας, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) ανέβασε το επιτόκιό της στο 2,5% στις αρχές Σεπτεμβρίου, με την πρόεδρο Κριστίν Λαγκάρντ να παραδέχεται ότι «ο πληθωρισμός θα κρατήσει περισσότερο απ’ όσο είχαμε προβλέψει». Λίγο αργότερα η αμερικανική ομοσπονδιακή τράπεζα (Fed) αύξησε τα δικά της στο 3,75-4%, για πρώτη φορά μετά το 2023.
Δημοσιονομικό ρήγμα
Στο μέτωπο του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού, Γερμανία, Δανία, Φινλανδία, Ολλανδία και Αυστρία ζητούν σημαντικά μικρότερο πακέτο από την πρόταση των περίπου 2 τρισ. ευρώ για το 2028-2034. Προκρίνουν ασφάλεια, άμυνα και ανταγωνιστικότητα. Η Ισπανία αντιπροτείνει αναδιάταξη των αποπληρωμών του πανδημικού δανεισμού έως το 2058, με δυνατότητα απελευθέρωσης περίπου 70 δισ. ευρώ.
Η διαφορά αφορά την κατανομή πόρων ανάμεσα σε εξοπλισμούς, παραγωγικές επενδύσεις και κοινωνικές ανάγκες. Αφορά επίσης το κατά πόσον οι κοινές ευρωπαϊκές προτεραιότητες θα χρηματοδοτηθούν συλλογικά ή θα εξαρτώνται από την οικονομική δυνατότητα κάθε κράτους. Στη δεύτερη περίπτωση, ενεργειακή απειλή εξ Ανατολών κινδυνεύει να προκαλέσει βαθύτερες αποκλίσεις. Αντίστοιχα, η ενίσχυση της άμυνας δεν παράγει αυτομάτως τους πόρους που απαιτεί. Εδώ βρίσκεται το πολιτικό πρόβλημα της ευρωπαϊκής ηγεσίας, η οποία διευρύνει τον κατάλογο των στρατηγικών στόχων χωρίς να έχει εξασφαλίσει την απαιτούμενη συναίνεση για τον λογαριασμό.
Η κρίση στη Μέση Ανατολή μεταφέρει την πίεση στην πραγματική οικονομία μέσω των καυσίμων, των μεταφορών και του κόστους παραγωγής. Ετσι δημιουργείται ο κίνδυνος ενός δυσμενούς συνδυασμού: επίμονες ανατιμήσεις και ασθενέστερη ανάπτυξη. Η ΕΚΤ βρίσκεται αντιμέτωπη με αυτό ακριβώς το δίλημμα. Η αύξηση του επιτοκίου στο 2,5% επιβαρύνει τη χρηματοδότηση, αλλά η αντιμετώπιση του πληθωρισμού δεν μπορεί να αγνοήσει την κάμψη της ζήτησης.
Η Ελλάδα σε μέγγενη
Ο Κυρ. Πιερρακάκης μιλώντας στη γερμανική εφημερίδα «Handelsblatt» ανέφερε ότι η Ελλάδα παράγει πρωτογενή πλεονάσματα και αναπτύσσεται με διπλάσιους ρυθμούς από την ευρωζώνη, περιγράφοντας την ελληνική εμπειρία ως πηγή έμπνευσης. Η χώρα όμως καλύπτει με εισαγωγές περίπου το 78% της ενέργειας που καταναλώνει, έναντι μέσου όρου 57% στην ΕΕ, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat για το 2024.
Δεδομένης της έκρυθμης κατάστασης που επικρατεί λόγω του πολέμου στη Μέση Ανατολή, η πορεία της ελληνικής οικονομίας κρίνεται επίφοβη. Η άνοδος του πετρελαίου πιέζει τη χώρα, πρόβλημα που οξύνεται στην αγορά συναλλάγματος. Καθώς το ευρώ υποχώρησε στα 1,146 δολάρια μετά την αύξηση των αμερικανικών επιτοκίων, το ακριβό δολάριο ανατιμά κάθε φορτίο καυσίμου για τον Ελληνα καταναλωτή διευρύνοντας τα μέτρα στήριξης νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Η χρηματοδότησή τους όμως περνά από την ίδια αγορά ομολόγων.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε προ μηνών να επιτρέπεται στα κράτη δαπάνη έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως ως το 2028, για να μειώσουν την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Η Ελλάδα και η Ιταλία είναι οι μόνες δύο χώρες που ζήτησαν την ευρωπαϊκή εξαίρεση (φανερώνοντας τη συνέχεια της εξάρτησής τους), καθώς οι υπόλοιπες χώρες φοβήθηκαν ότι οι επενδυτές θα τιμωρούσαν την κίνηση ζητώντας υψηλότερα επιτόκια.
